Κάρολος Κουν: ένας αυτοδίδακτος λόγιος

Ο Κάρολος Κουν γεννήθηκε στην Προύσα στις 13 Σεπτεμβρίου 1908, στο ζώδιο της Παρθένου. Γιος ενός Ελληνοπολωνοεβραίου και μιας Ελληνίδας. Η οικογένεια, για πολλά χρόνια, τουλάχιστον στα παιδικά και εφηβικά του Κάρολου, απολάμβανε μια μεγαλοαστική άνεση. Ο νεαρός Κάρολος μεγάλωσε σε ένα σπίτι με νταντάδες, ιδιωτικές δασκάλες, μαγείρισσες, οικονόμους, υπηρέτες, έμαθε τα βασικά γράμματα στη Ροβέρτειο Σχολή της Πόλης, όπου φοιτούσε όλη η εκλεκτή οικονομικά νεολαία της πολυεθνικής εκείνης μεγαλούπολης – Ελληνες, Αρμένιοι, Γάλλοι, Αγγλοι, Ιταλοί, Εβραίοι, γιοι μεγαλεμπόρων και διπλωματών. Ο Κουν ήταν πολύγλωσσος, αλλά και μεγάλος αναγνώστης.

Τελειώνοντας τις βασικές του σπουδές, είχε ξεκοκκαλίσει την ευρωπαϊκή λογοτεχνία, κυρίως τους μεγάλους πεζογράφους (Μπαλζάκ, Ουγκώ, Φλωμπέρ, Ντίκενς) και τους μεγάλους ποιητές (Μπωντλαίρ, Ρεμπώ). Βεβαίως, ο Σαίξπηρ ήταν, για την εποχή του και για τους μορφωμένους της εποχής, Ευαγγέλιο. Λόγω της οικονομικής οικογενειακής ευμάρειας και της εμπορικής ιδιότητας του πατέρα του, ταξίδεψε συχνά στην Ευρώπη (κυρίως στην Αγγλία και τη Γαλλία) και παρακολούθησε με πάθος θέατρο.

Καθώς γράφω αυτές τις γραμμές, δεν μπορώ να αποφύγω ό,τι δεν έχει προσέξει ιδιαίτερα η έρευνα. Το νεανικό πνευματικό οδοιπορικό του Κουν και η καρποφορία των εμπειριών του είναι σκανδαλωδώς παράλληλο και ανάλογο με την ιστορία του νεαρού Καβάφη. Με διαφορά περίπου μιας πεντηκονταετίας οι γιοι εμπόρων της Διασποράς, ένας Αιγυπτιώτης (που πέρασε εφηβικά χρόνια στην Πόλη), ο άλλος από την Προύσα, που σπούδασε στην Πόλη, και οι δύο ταξιδεμένοι στην Ευρώπη και οι δύο αξεδίψαστοι συλλέκτες λογοτεχνίας και – ενδιαφέρον – και οι δύο εραστές του θεάτρου. Πολλά από τα αποκηρυγμένα (ως τεχνικώς ατελή) ποιήματα του Καβάφη αναφέρονται σε θεατρικές παραστάσεις που είδε στο Λονδίνο.

Και οι δύο αυτοί ευαίσθητοι νέοι δοκιμάστηκαν με τη χρεοκοπία του πατέρα τους και έζησαν βιοποριζόμενοι, ο Καβάφης ως γραφιάς εταιρείας υδάτων, ο άλλος, ως νεαρός αγγλομαθής, διορίστηκε δάσκαλος αγγλικών στο Κολλέγιο Αθηνών που, θυμίζω, ιδρύθηκε (και μεταφέρθηκε μετά την Καταστροφή στην Αθήνα) στη Σμύρνη.

ΔΑΣΚΑΛΟΣ. Ο Κουν είχε μια μικρή εμπειρία θητείας σε ερασιτεχνικούς θιάσους, όπου διοχέτευε το πάθος του για το θέατρο. Ετσι, αυτό το πάθος βρήκε μια λύση για να λυτρωθεί στη διδακτική του διαδικασία. Για να μυήσει τους μικρούς μαθητές του τού Δημοτικού (ανάμεσά τους, ο Αλέξης Σολομός και ο Λεωνίδας Κύρκος) στην αγγλική γλώσσα και στην προφορική της καθημερινότητα σκάρωνε μικρές σκηνές διαλόγου, π.χ., ανάμεσα σε μανάβη και πελάτη, δάσκαλο και μαθητή, αστυνομικό και παράνομο κ.λπ. Και όσο περνούσαν τα χρόνια, το Ιδρυμα ευνοούσε μια επαφή των τροφίμων του με τη θεατρική εμπειρία που, εκτός από γνωστική, είναι και άκρως παιδαγωγική, αφού επιτρέπει στον μικρό θεατρίνο να αποβάλει προκαταλήψεις, φοβίες, κρυψίνοιες, απομονώσεις και προλήψεις ταξικές. Ετσι ο Κουν κατέφυγε και στα μεγάλα κείμενα της ελληνικής θεατρικής ιστορίας και της κλασικής ευρωπαϊκής παράδοσης, από Κρητικό Θέατρο, Αρχαίο Ελληνικό Θέατρο, Σαίξπηρ, Μολιέρο.

Εδώ σταθμεύω για να φωτίσω μια άλλη, περίεργα αποσιωπημένη παράμετρο της εργασίας του Κουν. Για να αντιληφθεί κανείς το βάθος και τα θεμέλια της έξοχης και ριζιμιάς προσφοράς του στο θέατρό μας δεν μπορεί να αγνοεί την προίκα του. Είναι η ευρωπαϊκή σχεδόν ιδεοληψία της εποχής με την ανακάλυψη και μίμηση των μεθόδων και του ήθους των λαϊκών δημιουργών. Είναι η εποχή που οι Γάλλοι, λ.χ., θεωρούν γενάρχη της νεότερης ζωγραφικής τον Ντουανιέ (έναν υπάλληλο Τελωνείου που ζωγράφιζε, ναΐφ) και στην Ελλάδα είναι η εποχή που λόγιοι, όπως ο Θεοτοκάς, ο Σεφέρης, ο Δημαράς, «ανακαλύπτουν» το δημοτικό τραγούδι, τη βυζαντινή μουσική και εικονογραφία και ρίχνουν επιστημονικό, ερευνητικό μάτι στο ρεμπέτικο. Ο Σικελιανός ανακαλύπτει τον καραγκιοζοπαίχτη Σωτήρη Σπαθάρη και γίνεται θαμώνας και μαζί με τους θαυμαστές του τού μπερντέ! Είναι η εποχή που ο έλληνας αισθητικός στο Παρίσι, ακολουθώντας το ιδεολόγημα των ασπούδαχτων της Ευρώπης, ανακαλύπτει τη ζωγραφική του Θεόφιλου, που μετατρέπεται σε αξίωμα τέχνης.

Ο Σίμων Καρράς και οι μαθητές του (ως την έξοχη Δόμνα Σαμίου) αξιοποιούν ως μελετητές, μαζί με τον Μερλιέ, τα δημοτικά άσματα. Γίνονται αισθητικό λογοτεχνικό πρότυπο τα «Απομνημονεύματα» του Στρατηγού Μακρυγιάννη. Δύο μεγάλοι πεζογράφοι μας μιμούνται δημιουργικά την απλή, αστόλιστη γραφή του, ο Στρατής Δούκας με το «Ημερολόγιο ενός αιχμαλώτου», εμπειρία του συγγραφέα από την Μικρασιατική Καταστροφή, και ο Φώτης Κόντογλου, έξοχος συνεχιστής του ύφους ημερολογίων καταστρώματος και λαϊκών αφηγήσεων των παραμυθάδων της Μικράς Ασίας, και ιστορούν για πειρατές και προσκυνητές στα μοναστήρια. Ο ίδιος ο Κόντογλου, ζωγράφος σπουδαγμένος στο Παρίσι, μεταφέρει στην Ελλάδα την αισθητική του Νταντιέ και βρίσκει αντιστοιχία στη ζωγραφική των ανώνυμων αγιογράφων που δημιούργησαν τη βυζαντινή και μεταβυζαντινή αγιογραφική εποποιία. Μαθητές, και συχνά συνεργάτες του Κόντογλου, ο Τσαρούχης, ο Παπαλουκάς, ο Διαμ. Διαμαντόπουλος.

ΛΑΪΚΗ ΤΕΧΝΗ. Δεν είναι τυχαίο, λοιπόν, που ο Κουν, όταν σκηνοθετεί «Ερωτόκριτο», «Ερωφίλη», καταφεύγει στη σκηνογραφική και ενδυματολογική λαϊκή τέχνη του Διαμαντόπουλου και, αργότερα, του Τσαρούχη. Είναι η εποχή που ο μέγας κάτοχος της βυζαντινής μουσικής Κωνσταντίνος Ψάχος (αυτός είχε μελοποιήσει και τα χορικά
στις Δελφικές Εορτές των Σικελιανών) γίνεται αυθεντία στους λόγιους κύκλους και σχεδιάζει (τα σχέδια φυλάσσονται στο Πανεπιστήμιο Αθηνών) ένα μουσικό όργανο ανάλογο του ευρωπαϊκού Αρμόνιου των Καθολικών, το Παναρμόνιο που κατασκευάστηκε στη Γερμανία και, με την έναρξη του πολέμου το 1939, χάθηκε κάπου μεταξύ Αυστρίας και Βουλγαρίας, ταξιδεύοντας με το σιδηρόδρομο προς την Αθήνα!! Χωρίς αυτήν την περιρρέουσα ατμόσφαιρα δεν μπορεί να γίνει κατανοητό το έργο του Κουν, τουλάχιστον στην αφετηρία του.

Οταν ανέβασε τη θεμελιώδη
αισθητικά παράστασή του «Αλκηστις» του Ευριπίδη, είχε πρωταγωνίστρια (προφητικά!!) την αργότερα αυθεντική τραγουδίστρια δημοτικών τραγουδιών Φρόσω Κοκκόλα (σύζυγο του ηθοποιού του Κουν, Λαυρέντη Διανέλλου).

Τότε χρίστηκαν ηθοποιοί και χάρισαν αργότερα στο θέατρό μας έξοχες, με λαϊκή αισθητική, ερμηνείες, ο Λυκούργος Καλλέργης και ο Παντελής Ζερβός. Ολοι αυτοί άρχισαν την καριέρα τους ως ασπούδαχτοι και, κατ’ αρχάς, αυτοσχέδιοι μαστόροι.

Χωρίς αυτές τις θεμελιώδεις αναφορές δεν είναι δυνατόν να κατανοηθεί η μεγάλη προσφορά του Κουν στο θέατρό μας. Η Αλέκα Κατσέλη, λ.χ., ξεκίνησε τη θεατρική της καριέρα με τον Κουν, αλλά είχε ήδη θητεύσει ως κατεξοχήν χορεύτρια της Κούλας Πράτσικα που ήταν κορυφαία, ως έφηβη, στον Χορό του «Προμηθέα Δεσμώτη» των Σικελιανών στους Δελφούς.

Και κάτι που οι νεότεροι αγνοούν. Ο Κουν, όταν ξεκίνησε το «Θέατρο Τέχνης» το 1954, είχε ένα «Σωματείο Φίλων του Θεάτρου»: Θεοτοκάς, Σεφέρης, Ελύτης, Αλκης Θρύλος, Κακριδής.

Εκτός από το ότι μύησε το ελληνικό κοινό στη μεγάλη, ρεαλιστική ποιητική παράδοση του Αμερικανικού Θεάτρου, το ότι νομιμοποίησε το ελληνικό θέατρο στο εξωτερικό με τους «Ορνιθες» του Αριστοφάνη, ανακαλύπτοντας τον Καμπανέλλη, έγινε ανάδοχος του μεταπολεμικού μας θεάτρου και δάσκαλος του ύφους της ερμηνείας του.