Ο Οδυσσέας, ο Κρίσνα και το τόξο

Δίδαξαν φιλοσοφία οι Ινδοί τους ακολούθους του Μεγάλου Αλεξάνδρου; Τους μύησαν στα μυστικά των καρυκευμάτων; Μακεδόνες ήταν εκείνοι που έφεραν στην Ινδία τη γραφή και άφησαν τα ίχνη τους στην τέχνη; Μήπως ο μακεδόνας στρατηλάτης «ήρθε, είδε και κατακτήθηκε» από την Ινδία (που τότε περιελάμβανε επίσης το σημερινό Πακιστάν και μέρος του Αφγανιστάν), όπως έγραφε το 1957 ο ινδός ιστορικός Α.Κ. Ναρέιν, σε μια εποχή έντονου εθνικισμού, βλέποντας στο πρόσωπο των ελλήνων εισβολέων τους βρετανούς ιμπεριαλιστές; Ή οι κατακτητές άφησαν ισχυρό το πολιτιστικό αποτύπωμα, όπως φαίνεται από τα άνθη της διασταύρωσης της ελληνιστικής γλυπτικής με τη βουδιστική;

«Οι ακαδημαϊκές γνώσεις για τις σχέσεις μεταξύ Ελλάδας και Ινδίας έχουν διαμορφωθεί μεταξύ δύο άκρων», λέει στα «Πρόσωπα» ο βρετανός ιστορικός δρ Ρίτσαρντ Στόουνμαν, που υπογράφει μια νέα μελέτη για τις επιρροές ανάμεσα στους δύο λαούς υπό τον τίτλο «Η ελληνική εμπειρία στην Ινδία: από τον Αλέξανδρο στους Ινδοέλληνες» (The Greek Εxperience of India, Princeton University Press, 2019). Για να πετύχει τον στόχο του, μια νέα και πιο ισορροπημένη προσέγγιση στο ζήτημα, εντρύφησε στο θέμα τόσο μέσω μελετών που υπογράφουν ινδοί μελετητές όσο και Δυτικοί συνδυάζοντας τα στοιχεία με τις γνώσεις του από την ελληνική κλασική φιλολογία και ιστορία. «Υπάρχουν λίγα βιβλία επί του θέματος στη διεθνή βιβλιογραφία και κανένα δεν έχει μελετήσει τόσο εις βάθος τις ινδικές πηγές. Πιστεύω ότι είναι αναπόφευκτη η αμοιβαία επιρροή μεταξύ των λαών που έρχονται σε επαφή και προσπάθησα να αναδείξω πώς αυτή εμφανίζεται από τη βοτανική ως την τέχνη και τη φιλοσοφία», υποστηρίζει ο ερευνητής που έχει ασχοληθεί ως επί το πλείστον με τον Αλέξανδρο και τους μύθους που τον περιβάλλουν.

Ζητήσαμε από τον Ρίτσαρντ Στόουνμαν να μας δώσει συγκεκριμένα παραδείγματα που περιέχονται στην 525 σελίδων μελέτη του σχετικά με την αμφίδρομη επιρροή. «Οσον αφορά τη μακεδονική ή την ελληνική, αν θέλετε, επιρροή, μία από τις πιο εμφανείς πτυχές είναι στη γλυπτική, στην περίπτωση της Γκαντάρα. Οσον αφορά τη λογοτεχνία, τα πράγματα είναι περισσότερο αμφιλεγόμενα. Τόσο ο Οδυσσέας όσο και οι ινδοί ήρωες Ράμα και Κρίσνα υποβάλλονται σε μια δοκιμασία που περιλαμβάνει το τέντωμα ενός μεγάλου τόξου. Ορισμένοι εκτιμούν ότι πρόκειται για άμεση επιρροή κι ότι ίσως οι συγγραφείς των ινδικών επών είχαν διαβάσει τα αντίστοιχα ομηρικά. Προσωπικά θεωρώ ότι βρισκόμαστε ενώπιον ενός λαϊκού ινδοευρωπαϊκού μοτίβου. Σχετικά με την επιρροή των Ινδών στους Ελληνες, πιστεύω ότι είναι εύλογο ο Πύρρων, ο ιδρυτής της φιλοσοφικής σχολής του σκεπτικισμού, να επηρεάστηκε από τη βουδιστική και την ινδική σκέψη εν γένει. Ως νεαρό μέλος της αποστολής του Αλεξάνδρου είχε την ευκαιρία κατά τη διάρκεια του εξάμηνου ταξιδιού του στον Ινδό ποταμό να συναναστραφεί τον ντόπιο φιλόσοφο Καλανό και να διδαχθεί από αυτόν. Αντίθετα, οι ομοιότητες μεταξύ της ατομικής θεωρίας του Δημόκριτου και εκείνης των βουδιστών και ινδουιστών στοχαστών ενδέχεται να οφείλονται σε ελληνική επιρροή. Ρητά αποδεκτό είναι επίσης ότι τα ελληνικά μαθηματικά και η αστρονομία επηρέασαν τους Ινδούς κατά τους τελευταίους προχριστιανικούς αιώνες. Καινούργιες εμπειρίες για τους συμμετέχοντες στην εκστρατεία του Αλεξάνδρου ήταν επίσης τα καρυκεύματα, οι τίγρεις και οι ελέφαντες».

Η ΓΡΑΦΗ. Και όσον αφορά τη θεωρία που θέλει τους κατακτητές να φέρνουν τη γραφή στην Ινδία; «Πρόκειται για δύσκολο ζήτημα» απαντά ο Ρίτσαρντ Στόουνμαν. «Οι πρώτες επιγραφές χρονολογούνται στα χρόνια του αυτοκράτορα Ασόκα, στα μέσα του 3ου αι. π.Χ. Ο Νέαρχος, ο οποίος συνόδευσε τον Αλέξανδρο, μαρτυρά ότι οι Ινδοί έγραφαν σε λινά υφάσματα. Ο Μεγασθένης, 30 χρόνια αργότερα, παραδίδει ότι η γραφή ήταν άγνωστη στην Ινδία. Πιθανότατα οι Ινδοί στα βορειοδυτικά να γνώριζαν να γράφουν επειδή βρίσκονταν στη σφαίρα επιρροής των Περσών. Κάτι ανάλογο δεν θα ίσχυε για το βασίλειο της Μαγκάντα (στα βορειοανατολικά της χώρας), όπου είχε την έδρα του ο Μεγασθένης».

Πού αποδίδει το γεγονός ότι υπάρχει διάσταση απόψεων σχετικά με το ποιος πολιτισμός ήταν εκείνος που επηρέασε καταλυτικά τον άλλο; «Μετά την ανακάλυψη της τέχνης της Γκαντάρα και της Ματούρα κατά τον 19ο αι., οι βρετανοί μελετητές άρχισαν να επισημαίνουν την ισχυρή ελληνική επιρροή σε σχεδόν κάθε πτυχή της ιστορίας της Ινδίας. Η εκστρατεία του Αλεξάνδρου θεωρήθηκε ως “κατάκτηση” και οι αξίες του αποτέλεσαν έμπνευση για τις δραστηριότητες των αυτοκρατορικών αξιωματούχων της Ινδίας. Η αντίδραση ήρθε αναπόφευκτα με την αυξανόμενη ινδική εθνική συνείδηση και την επιστημονική έρευνα.

Οι ινδοί ιστορικοί και ιστορικοί τέχνης άρχισαν να επιμένουν ότι κάθε πτυχή του ινδικού πολιτισμού είχε αμιγώς αυτόχθονο χαρακτήρα. Το πρόβλημα είναι ότι πολύ λίγοι μελετητές έχουν την ικανότητα να μελετήσουν εξίσου καλά τόσο τις ελληνικές όσο και τις ινδικές πηγές».

Τελικά, πόσο κοντά στην αλήθεια μπορούμε να φτάσουμε σήμερα; «Πώς ανακαλύπτει κανείς την αλήθεια για το παρελθόν; Υπάρχουν αρχαιολογικά ευρήματα και λογοτεχνικά κείμενα που πρέπει να ερμηνευτούν.

Επιπλέον, είναι απαραίτητο να λαμβάνουμε υπόψη μας το υπόβαθρο και τις προκαταλήψεις του ατόμου που διατυπώνει μια ερμηνεία. Πιστεύω ότι η άμεση εμπειρία του ερευνητή με τον τόπο στον οποίο πραγματοποιήθηκαν γεγονότα είναι σημαντική. Αποκτά μια αίσθηση για το τοπίο, τη βλάστηση, τα χρώματα, το φαγητό, τις συνήθειες των ανθρώπων. Υπάρχουν σταθερές στην Ιστορία, ωστόσο η φαντασία και η ενσυναίσθηση αποτελούν, επίσης, ουσιαστικό μέρος της δουλειάς του ιστορικού», καταλήγει.

Richard Stoneman

The Greek experience of India

Εκδ. Princeton University Press, 2019