Θωμάς Οικονόμου

Στις μεγάλες δοκιμασίες πάντα, είτε στην πολιτική, είτε στην οικονομία, είτε στα ήθη, αλλά, κυρίως, στις τέχνες, οι ανθρώπινες δοκιμαζόμενες κοινότητες ακολουθούν δύο αντίθετες πορείες. Επανεκτιμούν αξίες, λάθη, ουσιαστικά και τυπικά, του παρελθόντος (τι, τις πταίει, τι προδώσαμε, τι αγνοήσαμε, τι υπερεκτιμήσαμε) και, συγχρόνως, δοκιμάζει νέες μορφές, νέες οικονομικές, πολιτικές και πνευματικές ιδέες και μορφές. Μια τέτοια περίοδος στην παγκόσμια και, κυρίως, στην ευρωπαϊκή (άρα και στην ελληνική) Ιστορία ήταν το τέλος του 19ου και οι αρχές του 20ού αιώνα. Ποτέ στην ανθρωπότητα δεν έγιναν τόσες επαναστάσεις, ανατροπές και καινοφανείς πρωτοβουλίες στην επιστήμη, την τέχνη, την πολιτική και την ηθική.

Ανάμεσα στη θεσμική αυτή των πάντων περιπέτεια, ανάμεσα στα νέα μαθηματικά, τη βιολογία, την κοινωνιολογία, την ψυχολογία, την πολιτική οικονομία, τον συμβολισμό και τον νατουραλισμό στις τέχνες είναι και η ανάδυση στον ορίζοντα της θεατρικής τέχνης, πέρα από τη νέα θεματογραφία (Στρίντμπεργκ, Ιψεν, Σνίστλερ, Πιραντέλο) που εμφανίστηκε ως νέο επάγγελμα και επαγγελλόταν μια νέα ματιά στη σκηνική τέχνη: η σκηνοθεσία.

Εως το 1870, περίπου, η ανθρωπότητα, από την εποχή του Αισχύλου και των προγόνων του στα αμφιθέατρα, για 2.300 χρόνια κανείς δεν είχε αισθανθεί την ανάγκη ενός γενικού πνευματικού, μορφολογικού και αισθητικού καθοδηγητή. Ο Αισχύλος, ο Σαίξπηρ, ο Μολιέρος, ο Γκαίτε, ο Γκολντόνι, ο Γκόγκολ, ο πρώτος Ο΄Νιλ (για να αναπτύξω όλο το γλωσσικό και εθνικό φάσμα της θεατρικής ιστορίας της Δύσης) δεν είχαν έναν τέτοιο ιδεολογικό και πρακτικό οργανωτή και, εντέλει, υπεύθυνο του ήθους και του ύφους μιας σκηνικής πράξης.

Ο ΠΡΩΤΟΣ ΣΚΗΝΟΘΕΤΗΣ. Ο πρώτος άνθρωπος στην ευρωπαϊκή ιστορία του θεάτρου που το πρότεινε και το ανέλαβε ήταν ένας ερασιτέχνης, εραστής δηλαδή του θεάτρου και ευγενής, με τίτλο της παλαιάς γερμανικής αριστοκρατίας, ένας δούκας της γερμανικής, ιδιόμορφης κρατικής σύνθεσης κρατιδίων, ο Γεώργιος του Μαϊνίγκεν. Αυτός πρώτος, με υποκριτικό προσωπικό ευγενείς και φανατικά για τέχνη παιδιά της περιφέρειάς του, συγκρότησε θίασο και έγινε ο πρώτος σκηνοθέτης της ιστορίας του ευρωπαϊκού θεάτρου, σε μια εποχή που μαινόταν ο γαλλογερμανικός πόλεμος και συγκροτούνταν οι πρώτοι σοσιαλιστικοί όμιλοι, φούντωνε το αίτημα της απελευθέρωσης της γυναίκας, η βιολογική επανάσταση ανθούσε και στην τέχνη δοκιμάζονταν (ποίηση, πεζογραφία, εικαστικά, μουσική, χορός, αρχιτεκτονική) νέες ερμηνευτικές φόρμες.

Ενώ, λοιπόν, κυρίως στη Γαλλία, με ιδρυτή τον Εμίλ Ζολά, και στη Γερμανία άνθησε ο άκρατος νατουραλισμός (νεοφανής τότε αισθητική θεωρία και πρακτική), στα πλαίσια μιας βιολογίας που ανακάλυψε το DNA και μιας οργάνωσης της κοινωνίας με νέο άξονα την πάλη των τάξεων και τη νιτσεϊκή, αθεϊκή φιλοσοφία, την μπρεξονική εξέλιξη των ηθών και τη δαρβινική εξέλιξη των ειδών, παράλληλα με τη νεότερη ανακάλυψη των κινημάτων της ψυχής και τον μηχανισμό των ονείρων.

Ο Γεώργιος του Μαϊνίγκεν, με αισθητικό εργαλείο τον νατουραλισμό, ιδρύει τη σκηνοθετική τέχνη. Από τις παραστάσεις του γεννιούνται δύο μεγάλες μορφές του παγκοσμίου θεάτρου, στη Γερμανία ο Ράινχαρτ και στη Ρωσία (ύστερα από μια περιοδεία των Μαϊνίγκεν, των ερασιτεχνών του Γεωργίου) ο Στανισλάφσκι.

Πνευματικό παιδί του Γεωργίου και ηθοποιός του Ράινχαρτ ήταν ο έλληνας ηθοποιός, και αργότερα σκηνοθέτης, Θωμάς Οικονόμου. Τέκνο πνευματικό αυτής της γόνιμης εποχής ο Οικονόμου ήταν ο πρώτος επαγγελματίας σκηνοθέτης στην Ελλάδα. Οταν ο Βασιλιάς Γεώργιος Α’ φιλοδόξησε, μιμούμενος τις αυλές της Ευρώπης, να δημιουργήσει «Βασιλικόν Θέατρον» το 1900, εκλήθη να το οργανώσει αισθητικά, βάσει των μοντερνιστικών τότε μεθόδων της σκηνικής μίμησης, ο Θωμάς Οικονόμου. Mερικοί ιστορικοί του θεάτρου τον αναφέρουν ως διευθυντή του «Βασιλικού Θεάτρου», όχι, πάντα υπήρξε σκηνοθέτης με διοικητικό και πνευματικό διευθυντή τον λόγιο Αγγελο Βλάχο. Ο Οικονόμου εγκαινίασε τη σκηνοθετική θεατρική ιστορία της Ελλάδας, βάζοντας βαθιά θεμέλια.

Το ρεπερτόριο που πρότεινε και υπηρέτησε είναι, από τη μια, η μεγάλη θεατρική κληρονομιά της Ευρώπης (από τον Αισχύλο στον Σαίξπηρ και από τον Γκαίτε στον Γκολντόνι) και, από την άλλη, η ενημέρωση και επαφή του ελληνικού κοινού με τις νέες τότε αισθητικές και ιδεολογικές τάσεις του ευρωπαϊκού πνεύματος και της σκηνικής πράξης. Εγκαινίασε τη θητεία του «Βασιλικού» και της σκηνοθετικής του καριέρας με την «Ορέστεια» του Αισχύλου. Μέγα παιδαγωγικό μάθημα θεατρικής εκπαίδευσης του κοινού. Η τόλμη του δεν ήταν μόνον θεατρική, ήταν και παιδαγωγική, αφού ανέθεσε τη μετάφραση στον καθηγητή του Πανεπιστημίου, αρχαιολόγο, Γεώργιο Σωτηριάδη, οπαδό της δημοτικής. Η παράσταση εκείνη ξεκινούσε με μια απαγγελία εκτός αυλαίας του ποιήματος του ηγέτη της δημοτικής Κωστή Παλαμά, το «Χαίρε της Τραγωδίας», που απήγγελλε μια ακόμη έφηβη, ανερχόμενη πρωταγωνίστρια (που είχε ξεκινήσει από τα μπουλούκια του πατέρα της), η Μαρίκα Κοτοπούλη.

ΙΣΤΟΡΙΚΗ «ΟΡΕΣΤΕΙΑ». Η «Ορέστεια» εκείνη ήταν η αρχή των παθών της πνευματικής, εκπαιδευτικής, διοικητικής ιστορίας του τόπου, αφού πολεμήθηκε από το συντηρητικό Πανεπιστήμιο, όπου οι φοιτητές επιτέθηκαν στους χωροφύλακες. Οι φοιτητές διαδήλωναν (και είχαν και δύο νεκρούς) υπέρ της αναβίωσης του αρχαίου δράματος στη γλώσσα του Αισχύλου και οι χωροφύλακες υπερασπίζονταν το Παλάτι και τον Βασιλιά που χρηματοδοτούσε μια παράσταση σε μετάφραση!!

Ο Θωμάς Οικονόμου ήταν ο πρώτος επαγγελματίας σκηνοθέτης, μαζί με τον δάσκαλό του Ράινχαρτ, που με το ίδιο αριστούργημα του Αισχύλου εγκαινίασαν την εποποιία της ερμηνείας του αρχαίου δράματος στον σύγχρονο κόσμο. Ο Οικονόμου ανέβασε «Φάουστ», με την αθάνατη έκτοτε μετάφραση του Κωνσταντίνου Χατζόπουλου, ανέβασε Μολιέρο και τη «Μόνα Βάνα» (έναν μήνα μετά την πρεμιέρα της στο Βερολίνο), με μετάφραση του νεαρού Γρηγόριου Ξενόπουλου.

Ο Οικονόμου, έως που έκλεισε για οικονομικούς λόγους η χρηματοδότηση από το βασιλικό ταμείο (είναι η εποχή πριν από την Επανάσταση στο Γουδί και τον ερχομό του Ελευθερίου Βενιζέλου), ανέβασε ένα υψηλών προδιαγραφών ρεπερτόριο. Μετά το κλείσιμο του «Βασιλικού» ο Θωμάς Οικονόμου, έως τον θάνατό του το 1927, ως ελεύθερος πλέον θιασάρχης, ανέβασε σχεδόν τα άπαντα του Ιψεν (ανάμεσά τους και τον «Πέερ Γκυντ», στην έξοχη μετάφραση του Χατζόπουλου).

Ο Οικονόμου, όμως, ήταν κι ένας αξεπέραστος δάσκαλος ηθοποιών. Μαθητής του ήταν ο Δημήτρης Ροντήρης που, πριν ακόμα τελειώσει τις σπουδές του, πρωταγωνίστησε στο «Χειμωνιάτικο παραμύθι» του Σαίξπηρ, στον ρόλο του Φλοριντάν, με σκηνοθέτη τον δάσκαλό του Οικονόμου. Ο Θωμάς Οικονόμου ήταν εκείνος που έστειλε με συστατική επιστολή στη Βιέννη και στο Βερολίνο τον Φώτο Πολίτη για να μαθητεύσει στον μεγάλο Μαξ Ράινχαρτ, δικό του δάσκαλο και σκηνοθέτη.

Αισθητικά ο Οικονόμου υπερασπίστηκε τον νατουραλισμό, αλλά ήταν κι ο πρώτος εξπρεσιονιστής σκηνοθέτης, όταν ο νατουραλισμός έδειξε τα αδιέξοδά του. Ως ηθοποιός ο Οικονόμου ήταν ο πρώτος Οσβαλντ στους «Βρικόλακες» του Ιψεν, ο Ροντήρης, που υπήρξε δικός μου δάσκαλος και ηθοποιός του Οικονόμου, ήταν βοηθός σκηνοθέτη, όταν ανέβασε ο Φώτος Πολίτης τους «Βρικόλακες», κοπιάροντας τον Οικονόμου, και ο Μινωτής, που πρωταγωνίστησε, και αργότερα σκηνοθέτησε, «Βρικόλακες» συνέχισε των δύο δασκάλων το σκεπτικό.

Αυτό είναι το ουσιαστικό της ιστορίας του θεάτρου – η μαθητεία.