Η ηθική την εποχή της δυστοπίας

Η «Αρχή της ευθύνης» κυκλοφόρησε το 1979 στη Γερμανία. Το θέμα που πραγματεύεται απασχολούσε τον συγγραφέα από το 1959: «Από τότε», γράφει στον πρόλογο της αγγλικής έκδοσης του 1984, «δεν έπαψε ποτέ η έγνοια μου για την επίδραση της τεχνολογίας στην ανθρώπινη κατάσταση και μεγαλώνει συνεχώς καθώς το ίδιο το φαινόμενο γίνεται όλο και ορατότερο, όλο και φορτικότερο». Τα αρχικά δοκίμια που κυκλοφόρησαν σε επιστημονικά περιοδικά συμπληρώθηκαν, επεκτάθηκαν και ενσωματώθηκαν σε ένα κείμενο με προγραμματικό αίτημα την ηθική απάντηση στις νέες συνθήκες και στους νέους κινδύνους μιας πρωτοφανούς στην ανθρώπινη ιστορία επιλογής πλανητικού χαρακτήρα, που είναι η αποκαλούμενη στις μέρες μας Τέταρτη Βιομηχανική Επανάσταση, θεμέλιο της Ανθρωπόκαινου Εποχής, δηλαδή της πλήρους – και δίχως επιστροφή – επιβολής του ανθρώπου στο φυσικό περιβάλλον.

Η γερμανική έκδοση προκάλεσε το ενδιαφέρον για τον διορατικό στοχασμό του Γιόνας σε εκείνη την περίοδο του Ψυχρού Πολέμου, όπου η πυρηνική απειλή ήταν παρούσα και η περιβαλλοντική ερήμωση και οικοκτονία άρχιζαν να γίνονται ορατές. Το ηθικό ερώτημα που έθετε ήταν αναπόσπαστα συνδεδεμένο με την ευρωπαϊκή φιλοσοφική παράδοση της αρμονικής συμβίωσης ανθρώπου και φύσης, με όσα είχαν συμβεί στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, με τις μη προβλέψιμες απάνθρωπες παρεμβάσεις και επιπτώσεις στη βιόσφαιρα. Για τις σχολές πραγματισμού και ορθολογικού σχετικισμού της αμερικανικής φιλοσοφίας, τέτοια «αιώνια» ηθικά φιλοσοφικά ερωτήματα, αθεράπευτες συνήθειες του ευρωπαϊκού πνεύματος, δεν ήταν δημοφιλή στη Βόρεια Αμερική. Πέρασαν έξι δεκαετίες (1959-2019) ώσπου να γίνει η Αρχή της Ευθύνης το επίκεντρο, ανά τον κόσμο, υποχρεωτικών σχεδόν συζητήσεων ανάλυσης και υποστήριξης των απόψεων του Γιόνας, αλλά και αντίπαλων κινητοποιήσεων προς αντίκρουση πολιτικών προτροπών που υποστηρίζονται σε αυτό το έργο ζωής.

Ο Χανς Γιόνας πρόλαβε να τύχει αναγνώρισης και τιμών υψηλού κύρους, δεν ασχολήθηκε όμως να διευκρινίσει μήπως τα πολιτικά του συμφραζόμενα έχρηζαν κάποιων επεξηγήσεων ή και αναδιατυπώσεων. Πέθανε το 1993 στο σπίτι του στην πόλη Νιου Ροσέλ της Πολιτείας της Νέας Υόρκης σε ηλικία 90 ετών. Ο εβραϊκής καταγωγής Γιόνας γεννήθηκε το 1903 στη Γερμανία, σπούδασε Φιλοσοφία και Θεολογία με κατά καιρούς δασκάλους τους Χούσερλ, Μπούλτμαν και Χάιντεγκερ, ενδιαφέρθηκε για τον γνωστικισμό («Η έννοια της γνώσης», 1958, βιβλίο αναφοράς), το 1933 εγκατέλειψε τη Γερμανία και το 1940, κατατάχτηκε στην Εβραϊκή Ταξιαρχία του Βρετανικού Στρατού. Ελαβε μέρος σε πολεμικές επιχειρήσεις στην πρώτη γραμμή και το 1945, φορώντας τη βρετανική στολή, συμμετείχε στην απελευθέρωση της γενέτειράς του Γερμανίας. Στη συνέχεια μετακόμισε στην Ιερουσαλήμ, όπου πληροφορήθηκε ότι η μητέρα του είχε πεθάνει σε θάλαμο αερίων το 1942. Το 1948 φόρεσε πάλι τη στρατιωτική στολή και συμμετείχε σε μονάδα Πυροβολικού κατά τη διάρκεια του πολέμου για την ανεξαρτησία του Ισραήλ. Μετά την αποστράτευσή του μετανάστευσε στον Καναδά, όπου για έξι χρόνια δίδαξε στα Πανεπιστήμια Μακγκίλ και Κάρλτον, και στη συνέχεια εγκαταστάθηκε στη Νέα Υόρκη. Υπήρξε μέλος του διδακτικού προσωπικού στο Ινστιτούτο Επιστημών για την Κοινωνία, την Ηθική και τη Ζωή (Χάστινγκς Σέντερ).

Οπως εξομολογείται ό ίδιος στο δοκίμιό του «Η επιστήμη ως προσωπική εμπειρία», η άμεση συμμετοχή του στον πόλεμο μετέβαλε τις φιλοσοφικές του απόψεις: το σώμα και η φύση αντιπροσωπεύουν θεμελιώδεις πλευρές εκείνου που σημαίνει να είσαι άνθρωπος. «Στα χρόνια που πέρασα ως στρατιώτης είδα ότι μπορεί κανείς να στοχάζεται δίχως βιβλία και βιβλιοθήκες. Ισως και μόνο το γεγονός της φυσικής έκθεσης στη θνητότητα, όταν η μοίρα του σώματος βγαίνει απότομα στο προσκήνιο και ο ακρωτηριασμός γίνεται ο κύριος φόβος, εκείνες τις στιγμές απέρριψα πλήρως τις ιδεαλιστικές προκαταλήψεις της φιλοσοφικής παράδοσης. Είδα τον δυϊσμό σώματος και φύσης να διεψεύδεται από τον οργανισμό (υπογραμμίζει αυτή τη λέξη), του οποίου τα υπαρξιακά χαρακτηριστικά τα έχουμε κοινά με όλα τα έμβια όντα. Η οντολογική εκτίμηση του οργανισμού θα έκλεινε το χάσμα που χωρίζει την αυτογνωσία της ψυχής από τη γνώση της Φυσικής».

Ανθρωπος και φύση

Μέσα στις αγωνίες της μάχης, ο Γιόνας διέκρινε να αναδύονται ξανά δυνατότητες γνήσιας σχέσης συμβίωσης μεταξύ ανθρώπου και φύσης, καταπιεσμένη επί αιώνες εξαιτίας του τεχνικού και, στη συνέχεια, τεχνολογικού στραγγαλισμού της φύσης. Αυτές οι δυνατότητες προσκρούουν σε ένα ανυπέρβλητο εμπόδιο: η ανθρώπινη ισχύς παραδόθηκε στις δυνάμεις της αγοράς και της πολιτικής, όπου η αγορά προσδιορίζει την πολιτική, ασκώντας βία με επιταχυνόμενους ρυθμούς, επί της ύλης, της ζωής στη γη, στον άνθρωπο, παρέχοντας αδιακρίτως φαντασιώσεις ανάπτυξης και ελευθερίας σε βάρος της προσωπικότητας συνολικά. Ο άνθρωπος, ευεργετημένος από επιστημονικές προόδους, είναι ταυτόχρονα αιχμαλωτισμένος και καταπλακωμένος από διαρκώς συσσωρευόμενα αγαθά ακόρεστης κατανάλωσης, που αυξάνουν τον βαθμό πολυπλοκότητας για την αντιμετώπισή τους σε πλανητική πια κλίμακα. Και, σε αυτή την ίδια κλίμακα, το αξίωμα ότι η ευθύνη είναι άμεσα συνδεδεμένη με την ισχύ και πρέπει να είναι ανάλογη με την έκταση και την επιβολή εκείνης δεν έχει αντίκρισμα.  Ακόμα και αν αυτό το αξίωμα γινόταν σεβαστό, η επιτάχυνση των τεχνολογικών πεπραγμένων διά μέσου της αγοράς καθιστά ευάλωτο τον κατευθυνόμενο από την αγορά άνθρωπο, έκθετο σε αποσιωπούμενες παρενέργειες και κινδύνους, συρρικνώνει την αυτοαντίληψη του Είναι του και επιβάλλει την απανθρωποποίησή του, πολύ περισσότερο που οι εξελίξεις τους βρίσκονται εντός της στρατηγικής προσώπων και ομάδων που δύσκολα αναγνωρίζονται, δυσκολότερα ελέγχονται. Ο τετελεσμένος χρόνος προηγείται του τρέχοντος χρόνου.

Η Ιστορία αναφέρει πως τέτοιες καταστάσεις επιβαρύνονται εκθετικά από πολέμους, λιμούς, μεγάλες και μη ελεγχόμενες μετακινήσεις πληθυσμών, από εξωτερικές και εσωτερικές επιβουλές και ανατροπές (από τα συνήθη των ανθρώπων), με αποτέλεσμα την επίμονη και επώδυνη κατάρρευση του πολιτισμού, ιδιαιτέρως όταν ο πολιτισμός έχει οικουμενικό, για τα μέτρα κάθε εποχής, χαρακτήρα. Την ίδια στιγμή, η Ιστορία διδάσκει ότι το τέλος ενός πολιτισμού γίνεται η αφετηρία ενός άλλου. Δεν προσφέρει όμως κανένα παράδειγμα ότι ένας πλανητικός πολιτισμός, ομογενοποιημένος υπό την απόλυτη ανθρώπινη βεβήλωση εντός ενός λεηλατούμενου πλανήτη, έχει το περιθώριο επανεκκίνησης: τα διδάγματα του παρελθόντος δεν ισχύουν για κάτι που είναι πρωτόγνωρο και άγνωστο, του οποίου η αντιμετώπιση είναι πλανητική και, εξ ορισμού, αποκλίνουσα λόγω του μονόπλευρου χαρακτήρα του ανθρώπινου ορθολογισμού και, ακόμα χειρότερα, του οικολογικού φονταμεταλισμού του συρμού, παρόλο που είναι επείγουσα. Ωστόσο, ο Γιόνας, επιμένοντας στην ανθρώπινη επινοητικότητα ορίζει την προσταγή της Αρχής της Ευθύνης ως εξής: «Να ενεργείς έτσι ώστε τα αποτελέσματα της πράξης σου να μην είναι καταστροφικά για τη δυνατότητα να υπάρχει στο μέλλον ζωή όπως αυτή». Με άλλα λόγια, η διατήρηση της ζωής είναι μια ευθύνη που επιβάλλεται στον άνθρωπο ως το πιο δυναμικό δημιούργημα της φύσης.

Εφόσον αυτό είναι το «δέον», πώς μπορεί να λάβει σάρκα και οστά; Η απάντηση είναι πως το «δέον» επιτυγχάνεται εφόσον, λόγω του επείγοντος, υπάρξουν αποφάσεις χωρίς προηγούμενη συναίνεση από το κοινωνικό σώμα. Με άλλα λόγια, η κατάργηση βασικών δημοκρατικών ελευθεριών είναι αναπόφευκτη εξαιτίας του οικολογικού αδιεξόδου, μια φωτισμένη απολυταρχία είναι η κατάλληλη μορφή διακυβέρνησης. Από ποιους μια τέτοια διακυβέρνηση; Απολυταρχία της Δεξιάς ή της Αριστεράς; Αφού η Δεξιά του φιλελευθερισμού ερωτοτροπεί με τη συλλογική αυτοεξόντωση, η προτίμηση στρέφεται προς την Αριστερά, προς τον κρατικό σοσιαλισμό, προς τη μαρξιστική θεώρηση. Ομως, το μειονέκτημα αυτής της θεώρησης είναι ο ουτοπικός χαρακτήρας της. Και στο επίπεδο της πολιτικής παρουσίας του «υπαρκτού» σοσιαλισμού, αυτός ο χαρακτήρας εκδηλώθηκε μέσω ενός άπληστου εθνικού εγωισμού για την επίτευξη μη ρεαλιστικών στόχων κρατικής παραγωγής, οι οποίοι υποκαθιστούν το κίνητρο του κέρδους του καπιταλισμού.

Βιογενετική και βιοεξουσία

Οι απόψεις του Γιόνας, διατυπωμένες στη δεκαετία του 1970, πέρασαν απαρατήρητες στις σχολές των ΗΠΑ, έτυχαν όμως προσοχής στην Γερμανία, όπου η εξουσία των σοσιαλδημοκρατών δεν είχε ακόμα αποκηρύξει τον οικονομικό σχεδιασμό επιλέγοντας την αγορά. Επιπλέον, η «Αρχή της ευθύνης», υποστηρίζοντας τη συμβίωση ανθρώπου και φύσης, βρήκε απήχηση στο γερμανικό κίνημα ειρήνης και στην πολιτική προσέγγισης με τη Λαϊκή Δημοκρατία της Γερμανίας. Σε αυτό το περιβάλλον, ο Γιόνας συνέχισε να κάνει λόγο δημοσίως περί κατάστασης έκτακτης ανάγκης, η οποία επέβαλε έκτακτα μέτρα. Τότε ακριβώς άρχισαν να εκφράζονται αντιρρήσεις, με γνώμονα ότι οι προφητείες του Γιόνας περί επικείμενης οικολογικής κατάρρευσης δεν ήταν εμπειρικά τεκμηριωμένες και δεν ανταποκρίνονταν στις επιστημονικές συζητήσεις για το εύρος και τη βαρύτητα τέτοιας καταστροφής. Ο Ρίτσαρντ Γουόλιν, καθηγητής Ιστορίας και Συγκριτικής Φιλολογίας στο Κρατικό Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης, στο βιβλίο του «Τα παιδιά του Χάιντεγκερ» (πρώτη έκδοση 2001, δεύτερη 2015, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης 2019, σελ. 141-180, από την οποία αντλήθηκαν αποσπάσματα) αναγνωρίζει την αξία της αρχής της ευθύνης, καταδικάζει όμως την προτεινόμενη από τον Γιόνας υλοποίησή της.

Ωστόσο, η ενίσχυση του ενδιαφέροντος για τις πολιτικές προεκτάσεις που υποστηρίζει ο Γιόνας εμφανίζεται να απλώνεται πολύ πρόσφατα στους τομείς της κοινωνιολογίας, της βιογενετικής, της βιοεξουσίας, της τεχνητής νοημοσύνης, της πλανητικής θεσμικής αβεβαιότητας, έτσι που η υποψία ενός δημοκρατικού ολοκληρωτισμού μέσω διεθνών οργανισμών του παρελθόντος που έχουν εκμετρήσει τον βίο, τα λείψανά τους όμως αποφασίζουν στο όνομα μιας πανταχόθεν ρέουσας διακυβερνητικής πολιτικής ορθότητας, προβάλλει απειλητική και μη αντιμετωπίσιμη, η κρατική υπόσταση, ιδιωτικοποιούμενη αμέσως ή εμμέσως, περιορίζεται στη διαχείριση του αβλαβούς συνήθους, η κοινωνική συνοχή εξατομικεύεται, το ανθρώπινο υποκείμενο επιτηρείται, κάνοντας χρήση μιας συστηματοποιημένης ελευθερίας δίχως όρια, που δεν είναι άλλο από επιβαλλόμενη επιλογή δουλείας. Θεμιτό σε αυτό τον βαθμό η «Αρχή της ευθύνης» του Γιόνας να αντιστρέφεται: «για τη δυνατότητα να μην υπάρχει στο μέλλον ζωή όπως αυτή που υπάρχει, να ενεργείς έτσι ώστε τα αποτελέσματα της πράξης σου να είναι καταστροφικά». Από το 2015, όπου ο Ρ. Γουόλιν υποστηρίζει ότι οι προφητείες του Γιόνας δεν ήταν τεκμηριωμένες, ούτε επιστημονικά στηριγμένες, φαίνεται να έχουν περάσει αιώνες ως σήμερα: η όψη της κατάρρευσης έχει σχηματιστεί.

Χανς Γιόνας
Η αρχή της ευθύνης
Μτφ. Ντίνα Σαμοθράκη, Θεόδωρος Στουφής
Εκδ. Αρμός, 2019, σελ. 612
Τιμή 22 ευρώ