Στην καρδιά του αφγανικού σκότους

Σύμφωνα με την τελευταία έκθεση του International Crisis Group, καμία άλλη βίαιη σύγκρουση στον κόσμο στα τελευταία δύο χρόνια δεν είχε τόσα θύματα όσο αυτή του Αφγανιστάν.  Ωστόσο για τα δυτικά Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης αυτό δεν αποτελεί νέο. Το Αφγανιστάν είναι σε εμπόλεμη κατάσταση εδώ και 40 χρόνια (από το 1978). Πρόκειται για μια από τις πιο μακροχρόνιες εμφύλιες συγκρούσεις στη νεότερη παγκόσμια Ιστορία – με πάνω από 1 εκατομμύριο νεκρούς και πολλά εκατομμύρια πρόσφυγες.

Ο υπόλοιπος κόσμος ενδιαφέρεται ελάχιστα. Οι αμερικανικές δυνάμεις σταδιακά αποχωρούν από τη χώρα – αφήνοντας πίσω τους ερείπια. «Είμαστε ένας ξεχασμένος λαός» είπε πρόσφατα σε μια εκδήλωση του Ελληνικού Φόρουμ Μεταναστών ο Mokhtar Rezai, αντιπρόεδρος της αφγανικής κοινότητας στην Ελλάδα. Κι όμως στα ελληνικά νησιά η μεγάλη πλειονότητα των αιτούντων άσυλο που φθάνουν από τη γειτονική Τουρκία τους τελευταίους μήνες δεν είναι πλέον Σύροι αλλά Αφγανοί.

Δυστυχώς στην Ελλάδα ξέρουμε ελάχιστα για την πολύπαθη αυτή χώρα της Κεντρικής Ασίας (πέρα από τους Καλάς και τον Μέγα Αλέξανδρο). Ελάχιστα βιβλία για το Αφγανιστάν έχουν κυκλοφορήσει στα ελληνικά – το τελευταίο εκδόθηκε πριν από σχεδόν δύο δεκαετίες.

Το βιβλίο του Σωτήρη Μουσούρη, πρώην αναπληρωτή γενικού γραμματέα του ΟΗΕ και ειδικού απεσταλμένου του Μπούτρος Μπούτρος Γκάλι στο Αφγανιστάν, το οποίο κυκλοφόρησε από τις Εκδόσεις Σιδέρη πριν από λίγους μήνες αποτελεί μια σημαντική και πολυεπίπεδη συμβολή που έρχεται σε μια κρίσιμη περίοδο για το μέλλον αυτής της πολύπαθης χώρας. Είναι ταυτόχρονα μια ταξιδιωτική αφήγηση, μια προσωπική μαρτυρία και μια πολιτική ανάλυση. Ωστόσο το ένα όχι μόνο δεν αναιρεί και ανταγωνίζεται, αλλά, αντίθετα, συμπληρώνει και αναδεικνύει το άλλο.

Ο Isaiah Βerlin έλεγε ότι όσοι δεν διαβάζουν αυτοβιογραφίες δεν καταλαβαίνουν τίποτε από την πραγματικότητα. Και το βιβλίο του Μουσούρη είναι γραμμένο με αγάπη και σεβασμό για τον αφγανικό λαό, με την ευαισθησία που χαρακτηρίζει τους βαθιά μορφωμένους ανθρώπους και με την οξύνοια του προσεκτικού και έμπειρου πολιτικού παρατηρητή που αναζητά κίνητρα, αναλύει συμφέροντα και αξιολογεί τους πρωταγωνιστές μιας ανείπωτης τραγωδίας.

Πρόκειται για μια αφήγηση 30 μηνών (από το 1992 έως το 1995) – όσο δηλαδή ο Μουσούρης εκπροσώπησε τον ΟΗΕ στο Αφγανιστάν, μια περίοδο ιδιαίτερα σημαντική για τις μετέπειτα εξελίξεις στη χώρα. «Μοιράζομαι» με τον έλληνα αναγνώστη, σημειώνει με πικρία, «την τελευταία μου εμπειρία από τα 28 χρόνια υπηρεσίας μου στον ΟΗΕ, για μια μαρτυρική χώρα που δοκιμάστηκε και δοκιμάζεται ακόμη από εμφύλια σύγκρουση ενορχηστρωμένη από ξένες δυνάμεις, κρατικές, θρησκευτικές και επιχειρηματικές, και που οι διεθνείς θεσμοί και οργανισμοί είναι ανήμποροι να αντιμετωπίσουν» (σελ. 22).

Ο Μουσούρης δεν κρατά ίσες αποστάσεις από τους πρωταγωνιστές της σύγκρουσης. Γράφει με συμπάθεια για τον τατζίκο ήρωα της αντισοβιετικής αντίστασης Αχμέντ Σαχ Μασούντ και δεν κρύβει την αποστροφή του για τον Γκουλμπουντίν Χεκματιάρ – αν και σημειώνει ότι «λόγω θέσης» δεν μπορούσε να εκφράσει ανοικτά τις απόψεις του του όσο υπηρετούσε στο Αφγανιστάν.

Ωστόσο, η βασική ευθύνη για τα μαρτύρια της χώρας δεν ανήκει τόσο στους αφγανούς πολεμάρχους όσο σε δυνάμεις έξω από τα σύνορα της χώρας. Σημειώνει ότι «μερικά από τα 7 [αφγανικά] κόμματα και ορισμένοι πολέμαρχοι ήταν εμφανώς ή αφανώς εκπρόσωποι εξωγενών συμφερόντων, δέκτες πολιτικών ή στρατιωτικών και οικονομικών ενισχύσεων» (σελ. 134).

Η ευθύνη του Πακιστάν

Κατά τον Μουσούρη (αλλά και για τους περισσότερους διεθνείς αναλυτές) η αφγανική τραγωδία βαρύνει κυρίως το Πακιστάν («για να αποτρέψει την αφγανική προσέγγιση με την Ινδία»). Ο συγγραφέας όμως επισημαίνει και τον «υποχθόνιο ρόλο» της Σαουδικής Αραβίας (σελ. 122), τα συμφέροντα της Ρωσίας («γι’ αυτούς η Κεντρική Ασία αποτελεί ζωτικό χώρο για την ασφάλεια της χώρας τους») και βέβαια τις Ηνωμένες Πολιτείες (ιδιαίτερα τις αμερικανικές μυστικές υπηρεσίες και τις στενές σχέσεις τους με ιδιωτικά επιχειρηματικά συμφέροντα). Ωστόσο, μέχρι το 1994, η σύγκρουση ανάμεσα σ’ αυτά τα ξένα συμφέροντα ήταν σχετικά ήπια, «περιορισμένης εμβέλειας» όπως γράφει. Και ξαφνικά εμφανίστηκαν οι Ταλιμπάν.

Για τον Μουσούρη, οι Ταλιμπάν υπήρξαν «δημιούργημα» εξωγενών παραγόντων και ιδιαίτερα του Πακιστάν σε σύμπραξη με αμερικανικά επιχειρηματικά συμφέροντα και ιδίως με την εταιρεία UNOCAL, η οποία σχεδίαζε να κατασκευάσει έναν αγωγό φυσικού αερίου από το Τουρκμενιστάν στο Καράτσι του Πακιστάν μέσω Αφγανιστάν. Η κατασκευή του αγωγού «προϋπόθετε ειρηνικές συνθήκες στην περιοχή» τις οποίες – υποτίθεται – μπορούσαν να εξασφαλίσουν οι Ταλιμπάν.

Ο αφγανικός πληθυσμός (κυρίως στο Κανταχάρ), κουρασμένος από τη διαφθορά, τις συγκρούσεις και τις αυθαιρεσίες των πολεμάρχων, υποδέχθηκε στην αρχή αυτούς τους «ταλίμπ» (η λέξη σημαίνει «σπουδαστές ισλαμικής θεολογίας») «με ανακούφιση». Ωστόσο πολύ γρήγορα ο ισλαμικός φονταμενταλισμός τους και η καταπίεση συνέβαλαν στην κλιμάκωση της σύγκρουσης, οδηγώντας τη χώρα στο σκοτάδι. Η αυστηρή επιβολή του ισλαμικού νόμου, της σαρίας, το κλείσιμο των σχολείων για κορίτσια, η απαγόρευση της μουσικής, της τηλεόρασης, του ποδοσφαίρου, ακόμη και του πετάγματος χαρταετών ήταν ένα τεράστιο πλήγμα για το Αφγανιστάν. «Ελπιζα» γράφει ο Μουσούρης «ότι ο Μασούντ, ο Ισμαήλ Χαν, ο Ντόστουμ και οι Χαζάρα θα ενώνονταν μπροστά στη φανατικά φονταμενταλιστική απειλή των Ταλιμπάν και θα τους αναχαίτιζαν» (σελ. 144). Δυστυχώς δεν έγινε έτσι.

Το ισχνό ενδιαφέρον της διεθνούς κοινότητας και ο σκοτεινός ρόλος ορισμένων στελεχών του ΟΗΕ φαίνεται ότι αποτέλεσαν τον κύριο λόγο της απόφασης του Μουσούρη να παραιτηθεί και να εγκαταλείψει, όπως γράφει ο καθηγητής Θάνος Βερέμης στον πρόλογο, «μια, μάταιη γι’ αυτόν προσπάθεια, και να δώσει τέλος στην τριών δεκαετιών θητεία του στον ΟΗΕ» (σελ. 19).

Ο Μουσούρης είναι ένας μορφωμένος, ευαίσθητος και προοδευτικός άνθρωπος. Η επίσκεψή του στους δύο λαξευμένους στο βράχο κολοσσιαίους Βούδες του Μπαμιάν, τους οποίους αργότερα ανατίναξαν οι Ταλιμπάν, είναι συγκλονιστική. «Οι πτυχές του χιτώνα» γράφει, «ανάγλυφες, έφερναν στο νου αγάλματα του Δία… Εμφανής η ελληνική επιρροή» (σελ. 73). Ο πόνος του για την καταστροφή του Μουσείου της Καμπούλ, η συγκίνηση όταν φυτεύει μια ελιά μέσα σ’ έναν «καταιγισμό από ρουκέτες», η μέριμνα για τη σωτηρία ενός τραυματισμένου αφγανού ναρκοσυλλέκτη δείχνουν έναν άνθρωπο γεμάτο ενδιαφέρον γι’ αυτή την πληγωμένη χώρα. Γράφει ότι αναζητά τις αφανείς ηρωίδες του αφγανικού δράματος, τις αφγανές γυναίκες, «τις συμβουλές των οποίων ήθελα ν’ ακούω» γιατί «αυτές πληρώνουν τις φιλοδοξίες και απληστίες των ανδρών τους» (σελ. 38).

Μικρά μειονεκτήματα του βιβλίου ορισμένες επαναλήψεις ανάμεσα στο πρώτο και το δεύτερο μέρος. Πρόκειται όμως για ασήμαντες αδυναμίες σε μια εξαιρετική, πολύτιμη και ειλικρινή μαρτυρία ενός προοδευτικού κοσμοπολίτη. «Δεν ασχολήθηκα» γράφει σ’ ένα σημείο «ιδιαίτερα με την “παπαρούνα” και τις οικονομικές, πολιτικές και κοινωνικές επιπτώσεις της καλλιέργειας και επεξεργασίας της». Για να προσθέσει αμέσως μετά με μια διάθεση αυτοκριτικής που σπανίζει: «Ηταν όμως παράλειψη» (σελ. 136).

Πρόκειται για ένα υπέροχο βιβλίο που διαβάζεται απνευστί. Η χρήση της γλώσσας είναι εξαιρετική: «Ο Αμπντούλ Χακ» γράφει «ήταν γνωστός τόσο για τη γενναιότητά του όσο και για τη γενναιοφροσύνη και τη γενναιοδωρία του». Αναρωτιέται ο αναγνώστης πόσοι από τους σύγχρονους Νεοέλληνες γνωρίζουν τις διαφορές ανάμεσα στις τρεις αυτές λέξεις – γενναιότητα, γενναιοφροσύνη και γενναιοδωρία. Στην πραγματικότητα το μικρό αυτό βιβλίο δείχνει ανάγλυφα ότι ο συγγραφέας χαρακτηρίζεται και από τις τρεις αυτές αρετές: γενναιότητα (ανθρωπιστική δράση σε μία από τις πιο εμπόλεμες περιοχές του πλανήτη), γενναιοφροσύνη (μεγαλοψυχία απέναντι σ’ έναν βασανισμένο λαό) και εντυπωσιακή γενναιοδωρία (βαθύ ενδιαφέρον, μεγάλο πάθος και διάθεση προσφοράς).

Συμπερασματικά, πρόκειται για ένα βιβλίο που αξίζει να διαβαστεί και να συζητηθεί. Μια πραγματική συμβολή στην κατανόηση των αιτίων μιας λησμονημένης, αλλά συνεχιζόμενης τραγωδίας.

Ο Αστέρης Χουλιάρας είναι καθηγητής στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Διεθνών Σχέσεων του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου

Σωτήρης Μουσούρης
Αφγανιστάν… Και ξαφνικά
οι Ταλιμπάν
Πρόλογος Θάνου Βερέμη
Αθήνα, Εκδ. Ι. Σιδέρης, 2019
Τιμή 10 ευρώ