Ο καλλιτέχνης {LF}και ο διπλωμάτης

Ο γάλλος ιστορικός Πατρίκ Μπουσερόν, καθηγητής της Μεσαιωνικής Ιστορίας στο Collège de France, αναπλάθει ιστορικά και μυθοπλαστικά μια πιθανή συνάντηση τριών μεγάλων προσωπικοτήτων στο δουκικό ανάκτορο του Ούρμπινο τον Ιούνιο του 1502. Εκεί βρέθηκαν, χωρίς να μάθουμε τίποτα γι’ αυτή τη συνάντηση, ο νέος ηγεμόνας Καίσαρας Βοργίας, γιος του Πάπα Αλέξανδρου ΣΤ’, ως ο κυνικός μετρ της γρήγορης και βίαιης κατάκτησης της εξουσίας, ο Μακιαβέλι ως ο διπλωματικός απεσταλμένος της Φλωρεντίας και μάστορας της θεωρίας για το πώς μπορεί κάποιος να διατηρεί την εξουσία, και ο Λεονάρντο ως ο υδραυλικός μηχανικός, χαρτογράφος, πολεοδόμος, ζωγράφος, γλύπτης, ποιητής, ένας homo universallis, πρακτικός και καλλιτεχνικός νους συνάμα της νέας εποχής.

Η συνάντηση των τριών, όπως και να έγινε ή και να μην έγινε, έφερε κοντά τρεις ανθρώπους που ο καθένας στον τομέα του δεν μπορεί να μείνει προσκολλημένος στους παλαιούς τρόπους τού πράττειν. Ο Βοργίας μένει ασυγκίνητος στα ωραία μα κούφια λόγια μιας διπλωματίας που επιδιώκει όλα να παραμείνουν ως έχουν. Η κυνική δράση του είναι η απάντηση στη στασιμότητα της διπλωματίας. Ο Μακιαβέλι, ως ταπεινός, απεσταλμένος στον Βοργία, γραμματέας της δεύτερης καγκελαρίας της Δημοκρατίας της Φλωρεντίας, προσπαθεί να επινοήσει νέους κανόνες για την πολιτική και ο μηχανικός Λεονάρντο είναι ο άνθρωπος των μηχανών σε μια εποχή που ο μηχανισμός του κόσμου έχει απορρυθμιστεί. Είναι οι καιροί που, όπως γλαφυρότατα γράφει ο Μπουσερόν, οι άνθρωποι κλυδωνίζονται σαν εύθραυστη σχεδία σε φουρτουνιασμένη θάλασσα. Ο Βοργίας αποχωρεί γρήγορα από τη σκηνή αλλά οι άλλοι δύο μένουν και πρωταγωνιστούν. Ο Μπουσερόν μας προσφέρει συμπληρωμένο το παζλ των πραγματικών και των πιθανών σχέσεων δύο ανθρώπων οι οποίοι ζουν μέσα στον αναβρασμό της Ιστορίας.

Ο Μακιαβέλι του Μπουσερόν είναι ο γνωστός σε όλους σύμβουλος πολιτικών και ο διπλωμάτης με τις μεγάλες, επιτυχημένες, αλλά και τις πολλές αποτυχημένες αποστολές. Ο Λεονάρντο από τη μεριά του είναι ο μεγάλος καλλιτέχνης που αναλαμβάνει έργα στις αυλές των ισχυρών. Οι δυο τους ξανασυναντώνται όταν ο μεν Μακιαβέλι εισηγείται και ο Λεονάρντο σχεδιάζει την εκτροπή του Αρνου, του ποταμού που θα έπνιγε την ανταγωνιστική στη Φλωρεντία Πίζα. Αποτυγχάνουν και οι δύο. Ο Αρνο «αντιστέκεται» στην εκτροπή και η Πίζα νικιέται με πόλεμο.

Μια άλλη συνάντηση των δύο έχουμε με την υπογραφή του Συμβολαίου με τη Σινιορία (Συμβούλιο των Αρχόντων) της Φλωρεντίας, η οποία έδωσε το 1503 παραγγελία στον Λεονάρντο να αναπαραστήσει στην Αίθουσα του Μεγάλου Συμβουλίου τη μάχη στο Ανγκιάρι. Εκεί όπου οι Φλωρεντίνοι νίκησαν τους Μιλανέζους. Η Σινιορία επιβάλλει όρους στο Συμβόλαιο – και εδώ εισέρχεται και ο Μακιαβέλι, η υπογραφή του οποίου εγγυάται την εγκυρότητά του – για τον χρόνο παράδοσης αλλά και για το πατριωτικό πνεύμα που πρέπει να διαπερνά την τοιχογραφία. Ολα μένουν στα προσχέδια. Ο Λεονάρντο αφήνει το έργο του ημιτελές. Και η ειρωνεία των καιρών; Ο Μιχαήλ Αγγελος είχε αναλάβει να αναπαραστήσει στην άλλη πλευρά της αίθουσας μια άλλη νίκη της Φλωρεντίας κατά της Πίζας. Και αυτός αφήνει το έργο ημιτελές. Η τέχνη πλέον αδιαφορεί για τις παραγγελίες της πολιτικής εξουσίας. Οπως γράφει ο Μακιαβέλι όμως, τίποτα πατριωτικό δεν υπήρχε σ’ αυτές τις νίκες. Ηταν δυο νίκες στις οποίες βαρύνοντα ρόλο έπαιξαν τα μισθοφορικά στρατεύματα των Γουέλφων που αντιπροσώπευαν τη συμμαχία της μεγάλης επιχειρηματικής τάξης της Φλωρεντίας με την εκκλησία. Μια νίκη που οφειλόταν στην τύχη. Ημιτελής όμως ήταν και «ο Ηγεμόνας» του Μακιαβέλι. Οχι ως προς το θέμα αλλά ως προς τον στόχο. Η αφιέρωση του έργου στον Λορέντζο Β’ των Μεδίκων, δούκα του Ούρμπινο, είχε ως στόχο να εξευμενίσει τους επανακάμψαντες το 1513 στην εξουσία Μεδίκους, μήπως και αυτοί συγχωρέσουν τις υπηρεσίες που αυτός προσέφερε στη Δημοκρατία. Τίποτα δεν άλλαξε στον παραγκωνισμό του ως τον θάνατό του το 1527.

Αέναη κίνηση

Μετά τον Μακιαβέλι η πολιτική δεν είναι να παραμένεις προφυλαγμένος ανάμεσα στους δικούς σου αλλά να πολιορκείς διαρκώς το στρατόπεδο των αντιπάλων σου. Μετά τον Λεονάρντο η τέχνη ακολουθεί το δικό της τέμπο και τολμά να μένει ημιτελής μέσα στην τελειότητά της. Το να ολοκληρώσεις δεν σημαίνει τίποτα, η κίνηση είναι το παν. Ο Λεονάρντο σχεδιάζει το πορτρέτο του Βοργία εν κινήσει (προφίλ, τρία τέταρτα και μετωπικά) και όχι στατικά. Ο Μακιαβέλι κινείται συνεχώς ανάμεσα στους πολιτικούς της εποχής του. Και οι δύο ζουν τη βάσανο των αντιφάσεων της ατομικής τους νεωτερικότητας. Η ίδια η ζωή και το έργο των δύο, όπως προκύπτει και από την ανάγνωση αυτού του βιβλίου, αποτελεί την επιτομή αυτών των αντιφάσεων.

Για τον Λεονάρντο η ζωγραφική δεν μπορεί να βάλει τάξη στον κόσμο των αντιφάσεων, μπορεί μόνο να καθιστά ορατή την επερχόμενη καταστροφή. Για δε τον Μακιαβέλι τις αντιφάσεις εκφράζουν οι εχθροί της Δημοκρατίας, οι οποίοι είναι αυτοί οι ηγεμόνες που χρησιμοποιούν μισθοφόρους, επειδή φοβούνται να δώσουν όπλα στον λαό. Και οι δυο τους, με τον τρόπο τους, εκπροσωπούν τις απαιτήσεις του δικού τους καιρού και όχι των δικών μας, ισχυρίζεται ο συγγραφέας. Δεν είναι απόλυτο αυτό. Και οι δύο είναι άνθρωποι της εποχής τους, αλλά συνάμα και πρόδρομοι της επερχόμενης νεωτερικότητας. Συμφωνώ όμως με τη θέση του συγγραφέα πως και για τους δύο πρωτεύουσα σημασία έχει η γνώση. Η νεωτερικότητα είναι η αποθέωση του δέντρου της γνώσης και των αμαρτωλών καρπών του. Να γιατί είχε δίκιο ο Νίτσε, όταν τέσσερις αιώνες αργότερα δήλωνε πως ο Θεός έχει πεθάνει. Ο συγγραφέας όμως μας υπενθυμίζει ότι σε καιρούς χαλεπούς, κατά τον Μακιαβέλι, η σωτηρία έρχεται από τα παραδείγματα των προγόνων.

Εξαιρετική η μετάφραση της Ρίκας Μπενβενίστε σε πολύ ωραία ελληνικά – ακόμη και στα δύσκολα σημεία όπου ο συγγραφέας ξεφεύγει της στεγνής δοκιμιακής γλώσσας – με την επιμέλεια της Αννας Μαραγκάκη.

Patrick Boucheron
Λεονάρντο & Μακιαβέλι
Μτφ. Ρίκα Μπενβενίστε,
εκδ. Πόλις, 2019, σ. 239
Τιμή 17,70 ευρώ