Το τοπ-τεν των φιλοσόφων

Η στήλη αυτή ξεκίνησε τον Σεπτέμβριο με τον πρώτο των πρώτων: τον Γιούργκεν Χάμπερμας. Αυτόν τοποθετεί στην κορυφή της λίστας του και το γαλλικό περιοδικό, κι ας μην έχει διαβαστεί τόσο πολύ το έργο του στη Γαλλία επειδή τον θεωρούν ένα είδος «κεντρώου» σοσιαλδημοκράτη, έναν φιλόσοφο με τόσο ισορροπημένη σκέψη που πολλές φορές αναρωτιέσαι τι ακριβώς υποστηρίζει. Στην πραγματικότητα, ο Χάμπερμας αποτελεί τη συνείδηση όχι μόνο της νέας Γερμανίας, αλλά ολόκληρης της μεταπολεμικής Ευρώπης.

Υστερα από αυτόν το χάος; Οχι βέβαια. Οι υπόλοιποι εννιά φιλόσοφοι της λίστας (το κριτήριο που επικράτησε είναι να περιληφθούν μόνο οι ζωντανοί) μπορεί να μην είναι όλοι γνωστοί στο ελληνικό κοινό, εκπροσωπούν όμως ρεύματα και ιδέες με ευρύτατη επιρροή. Αν αρχίσουμε από το τέλος, συναντάμε τον 88χρονο καναδό διανοούμενο Τσαρλς Τέιλορ, συγγραφέα μιας μνημειώδους έρευνας για τη γενεαλογία της σύγχρονης δυτικής ταυτότητας με τίτλο «Οι πηγές του εαυτού» (1989). Τρία χρόνια αργότερα, στο δοκίμιό του «Πολυπολιτισμικότητα. Διαφορά και δημοκρατία», αντιτάσσει στις πολιτικές της ισότητας εκείνες της «διαφοράς». Η Ευρώπη έχει δημογραφικό πρόβλημα, χρειάζεται τους ξένους πληθυσμούς και πρέπει να γνωρίζει πώς να διαχειριστεί τις ατομικές ταυτότητες.

Στην ένατη θέση βρίσκεται ο 72χρονος γάλλος ανθρωπολόγος Μπρούνο Λατούρ, τον οποίο γνωρίσαμε στην Ελλάδα όταν τον Ιανουάριο του 2014 εκφώνησε διάλεξη στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης. Ενας από τους μεγαλύτερους σύγχρονους διανοητές της οικολογίας, ο Λατούρ επισημαίνει ότι δεν πρέπει να βλέπουμε τη Γη όπως την είδαν από το Διάστημα οι τρεις αστροναύτες του «Απόλλων 8» εκείνα τα Χριστούγεννα του 1968. Δεν ζούμε έξω από τη Γη, ούτε καν στην επιφάνειά της, αλλά μέσα σ’αυτήν. Αλλά είτε αρνούμαστε τη σοβαρότητα της κλιματικής αλλαγής είτε διστάζουμε να λάβουμε αποφασιστικά μέτρα για την αντιμετώπισή της. Για να κατοικήσουμε λοιπόν καλύτερα στη Γη, αλλά και να κατανοήσουμε τις προκλήσεις της παγκοσμιοποίησης, πρέπει να αλλάξουμε ματιά, να περάσουμε από μια γεωγραφική σε μια γεωχημική οπτική.

Λίγο νεότερος σε έναν κατάλογο με υψηλό μέσο όρο ηλικίας είναι ο 65χρονος Κουάμε Αντονι Απια, που καταλαμβάνει την όγδοη θέση. Γιος ενός από τα πρώτα μεικτά ζευγάρια της βρετανικής high society, μιας Λονδρέζας και ενός δικηγόρου από την Γκάνα, δεν βλέπει κανένα πρόβλημα στο να έχει κανείς πολλές ταυτότητες. «Μπορούμε να ζούμε μαζί χωρίς να έχουμε ανάγκη από μια κοινή θρησκεία ούτε από κοινούς προγόνους» συνηθίζει να λέει. Αρχισυντάκτης του περιοδικού New Yorker και αγαπημένος συγγραφέας του Ομπάμα, ζει στη Νέα Υόρκη με τον σύζυγό του, διδάσκει στο ομώνυμο πανεπιστήμιο και αρνείται πεισματικά να διαλέξει «ανάμεσα στον Μπαρμπα-Θωμά και τον Μάλκολμ Χ».

Δύο αμερικανοί φιλόσοφοι βρίσκονται στις αμέσως προηγούμενες θέσεις. Στον 87χρονο Τζον Σερλ χρωστάμε το νοητικό πείραμα του κινέζικου δωματίου: το ότι κάποιος που είναι κλειδωμένος σε ένα δωμάτιο απαντά σωστά σε ερωτήματα διατυπωμένα σε κινέζικους χαρακτήρες που του δίνονται κάτω από την πόρτα δεν σημαίνει σώνει και καλά πως ξέρει κινέζικα. Ο νους δεν είναι πρόγραμμα και ο μηχανικός χειρισμός συμβόλων δεν ταυτίζεται με την κατανόηση.

Η 63χρονη Τζούντιθ Μπάτλερ, πάλι, θεωρεί ότι πέρα από την «αντικειμενική» βιολογική βάση που συνιστά το φύλο στη γέννησή μας, διαμορφωνόμαστε ως άνδρες ή γυναίκες μέσα από την επανάληψη μιας σειράς χειρονομιών που είναι κοινωνικά και πολιτισμικά «οικοδομημένες». Το βιβλίο της «Αναταραχή φύλου» έχει πουλήσει πάνω από 100.000 αντίτυπα.

Στην πέμπτη θέση είναι η 77χρονη Γκαγιάτρι Τσακραβόρτι Σπίβακ από την Ινδία, που στο βιβλίο της «Μπορούν οι υποτελείς να ομιλούν;» (1983) δανείζεται από τον Γκράμσι τον όρο «υποτελής» για να υπογραμμίσει τον αποκλεισμό των γυναικών του Τρίτου Κόσμου από τον λόγο. Ο κάτοχος της τέταρτης θέσης, ο 70χρονος Σλάβοϊ Ζίζεκ, ταυτίστηκε αδίκως στην Ελλάδα με τον ΣΥΡΙΖΑ, ενώ είναι στην πραγματικότητα ένας προικισμένος προβοκάτορας. Πέρα από την ευρύτατη παιδεία του, γράφει το Nouveau Magazine Littéraire, το μεγάλο του προτέρημα είναι ότι δεν παύει να θέτει ερωτήματα – κάτι που παραμένει ένας από τους πιο ασφαλείς ορισμούς της φιλοσοφίας.

Τρίτος στη λίστα, ο 82χρονος γάλλος μαρξιστής Αλέν Μπαντιού έδωσε μόλις αυτόν τον μήνα μια διάλεξη στο Γαλλικό Ινστιτούτο με τίτλο «Οι προκλήσεις της ισότητας». Είναι χωρίς αμφιβολία ένας από τους τελευταίους στον κόσμο που πιστεύει ακόμη σε μια «φιλοσοφία του Μάο Τσετούνγκ». Είναι ο άνθρωπος που είπε ότι ο Τσίπρας έπρεπε να επιμείνει στο ΟΧΙ του δημοψηφίσματος. Είναι όμως και ο συγγραφέας του τρίτομου «Από το είναι στο συμβάν», που για μια γενιά μαθητών του έπαιξε έναν ρόλο ανάλογο μ’ εκείνο που έπαιξε ο Αλτουσέρ τις δεκαετίες του 1960 και του 1970: έβγαλε τη φιλοσοφία από τον λήθαργο.

Η επιτομή του liberal

Μετά τον Χάμπερμας, η μεγαλύτερη φιλόσοφος της εποχής μας είναι για το NML αυτή η απόγονος μιας οικογένειας που έφτασε στην Αμερική το 1620 με το «Mayflower». Καθηγήτρια Δικαίου και Ηθικής στο Πανεπιστήμιο του Σικάγου, η Νούσμπαουμ είναι η επιτομή αυτού που στην Αμερική αποκαλούν liberal: αριστερή, αλλά στρατευμένη στην υπεράσπιση της ελευθερίας του ατόμου. Το 1986 εξέδωσε τον «Εύθραυστο χαρακτήρα του καλού», όπου υποστηρίζει ότι ο έλεγχος των συναισθημάτων αποτελεί αναγκαία προϋπόθεση για την αποτελεσματική άσκηση της ελευθερίας. Το 1993 εξέδωσε μαζί με τον Αμάρτυα Σεν την «Ποιότητα της ζωής», όπου εισάγει την έννοια των «δυνατοτήτων» (capabilities) για τη μέτρηση της ανθρώπινης ευημερίας. Στην Ελλάδα είναι όμως περισσότερο γνωστή από το βιβλίο «Ερωτος γνώση», όπου εξετάζει τη σχέση της λογοτεχνίας με την ηθική φιλοσοφία όταν αυτές καλούνται να απαντήσουν στο ερώτημα «Πώς πρέπει να ζω».