«Εμείς είμαστε ο λαός», το ωραιότερο σύνθημα

Χτίστηκε για την αιωνιότητα τον Αύγουστο του 1961. Κόστισε τη ζωή τουλάχιστον σε 140 ανθρώπους που προσπάθησαν να το περάσουν από τις σφαίρες στρατιωτών της Λαοκρατικής Δημοκρατίας της Γερμανίας. Και κατέρρευσε μέσα σε λίγες ώρες χωρίς να χυθεί σταγόνα αίμα. Η Γερμανία γιορτάζει σήμερα τα 30 χρόνια από την πτώση του Τείχους του Βερολίνου που οδήγησε και στην ενοποίηση της χώρας μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Θρυαλλίδα των ιστορικών εξελίξεων ήταν μία νέα ταξιδιωτική οδηγία που επρόκειτο να θέσει σε ισχύ η κυβέρνησης της DDR στις 10 Νοεμβρίου 1989. Αλλά στη συνέντευξη Τύπου στις 9 Νοεμβρίου ο Γκίντερ Σαμπόφσκι, μέλος του Πολιτικού Γραφείου του κομμουνιστικού κόμματος και στην ερώτηση πότε θα τεθεί σε ισχύ η νέα ταξιδιωτική οδηγία, απάντησε «από τώρα, άμεσα». Ηταν μία μικρή σύγχυση στο χειρόγραφο σημείωμα του Σαμπόφσκι που έδειξε ότι ένα σύστημα που γνώριζε τα πάντα, παρακολουθούσε τα πάντα και είχε τον απόλυτο έλεγχο επί δεκαετίες, ξαφνικά παρέλυσε μπροστά στα πλήθη που συνέρρευσαν στις διόδους για να περάσουν από την άλλη πλευρά του Τείχους και την άλλη πλευρά του κόσμου.

Το Τείχος του Βερολίνου, το σύμβολο της διαίρεσης της Γερμανίας και της Ευρώπης μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, δεν άντεξε στην «ειρηνική επανάσταση» των Ανατολικογερμανών. «Εμείς είμαστε ο λαός», ήταν το σύνθημα που σφράγισε τις διαδηλώσεις το φθινόπωρο του 1989 και εξέφραζαν όλο και πιο ανοιχτά. Ηταν «το θαύμα της αφύπνισης», η συνειδητοποίηση ότι μπορεί να απαλλαγεί από τον φόβο που τον συνόδευε όλα τα χρόνια, ότι παρά τους φόβους του είναι ικανός να θέλει την ελευθερία και να μάχεται για να την αποκτήσει, λέει ο τέως Πρόεδρος της Δημοκρατίας Γιόαχιμ Γκάουκ σε συνέντευξή του σε ξένους δημοσιογράφους, μεταξύ των οποίων και ο ανταποκριτής των «ΝΕΩΝ». Ο ανατολικογερμανός, ευαγγελικός πάστορας μπορεί να μην ήταν από τα πλέον προβεβλημένα πρόσωπα των αντιστασιακών κατά του κομμουνιστικού καθεστώτος στην περίοδο της DDR, αλλά είναι άριστος αναλυτής των εσωτερικών διεργασιών που οδήγησαν τους Ανατολικογερμανούς σε αυτό το «μομέντουμ της αφύπνισης» που αποτυπώνεται στο συγκεκριμένο σύνθημα. «Είναι το ωραιότερο σύνθημα της γερμανικής πολιτικής ιστορίας», λέει ο Γκάουκ.

Οι Γερμανοί έχουν παραδοσιακά μία διαταραγμένη σχέση με τις έννοιες έθνος και πατρίδα. «Χρειάστηκε να γίνω 70 χρονών για να μπορώ να είμαι υπερήφανος για την πατρίδα μου», λέει ο Γκάουκ. Και είναι υπερήφανος για τον βαθμό της δημοκρατίας και του πολιτικού εκσυγχρονισμού που έχει κατακτήσει η σημερινή, ενωμένη Γερμανία. Και παραμένει αισιόδοξος παρά την προέλαση του λαϊκισμού και του εθνικισμού. Δεν έχουμε «αλλαγή εποχής», λέει, απλά συνειδητοποιούμε ότι είναι ευκολότερο σε κάποιους να επιδιώκουν την αποδόμηση της κοινωνίας διολισθαίνοντας ακόμη και στην τρομοκρατία.

Κανένας δεν θέλει να αντιπαρατεθεί με το οδυνηρό παρελθόν του, το κάνει μόνον σε κρίσεις ταυτότητας, ή άλλου είδους κρίσεις. Για τη συμβιβασμένη με το καθεστώς πλειοψηφία στην πρώην DDR είναι εύκολο να προπαγανδίζει πόσο καλά ήταν όλα στο παρελθόν. «Θυμάμαι τη φράση που λέγανε μετά τον πόλεμο: “Ξέρεις Γιόχαν, δεν ήταν όλα άσχημα με τον Φίρερ, έκανε δρόμους και γέφυρες”. Τώρα το ακούω ξανά: “Δεν ήταν όλα άσχημα στον κομμουνισμό”. Δεν ήταν όλα κακά, αλλά έχει ενδιαφέρον να δει κανείς για ποια καθεστώτα χρησιμοποιείται αυτή η έκφραση: τη Χιλή του Πινοτσέτ, την Ισπανία του Φράνκο», λέει ο Γκάουκ – την Ελλάδα της χούντας, να προσθέσω εγώ.

Το σύνθημα «Εμείς είμαστε ο λαός» το διεκδικούν σήμερα καταχρηστικά στις συγκεντρώσεις τους το ακροδεξιό κόμμα Eναλλακτική για τη Γερμανία και εξτρεμιστικές κινήσεις όπως το Pegida. Οταν όμως ένα τέτοιο σύνθημα χρησιμοποιείται από εκείνους που χαρακτηρίζουν τη σημερινή δημοκρατία «σύστημα που πρέπει να καταργηθεί», μιλούν για τους ελεύθερα εκλεγμένους βουλευτές ωσάν να επρόκειτο για δεσπότες, τότε έχουμε μια χείριστη κακοποίηση του συνθήματος. «Μου προκαλεί αηδία», λέει ο Γκάουκ. Η απάντησή του είναι μία: Η «μαχητική ανοχή της ανοιχτής κοινωνίας».

Πώς εξηγεί όμως τη ραγδαία άνοδο της Ακροδεξιάς και του λαϊκισμού ειδικά στην Ανατολική Γερμανία; Η ερμηνεία πρέπει να αναζητηθεί σε ένα ψυχολογικό υπόστρωμα που είναι ο φόβος του μοντερνισμού, ή η φυγή από τον μοντερνισμό, η νοσταλγία του απλού, κατανοητού και γνώριμου. «Οταν αυτή η νοσταλγία γίνεται πλέον και πολιτικά ελκυστική, εάν οι συγκρούσεις και αντιπαραθέσεις γίνονται έντονες και απαιτητικές, η περιπλοκότητα του κόσμου ακόμα μεγαλύτερη, θα υπάρχουν άνθρωποι που θα αναζητούν διαφυγή στην απλότητα και τη σιγουριά του γνωστού παρελθόντος», απαντά ο Γκάουκ.

Η περιπλοκότητα του παρόντος προκαλεί φόβο, ο μοντερνισμός προσφέρει στους πολίτες μία μεγάλη παλέτα επιλογών και πολλοί τρομάζουν στην ιδέα ότι αυτοί θα επιλέξουν και θα αποφασίσουν. Για αυτό καταφεύγουν στην ασφάλεια του ισχυρού ηγέτη. Μπορεί να τον βρίζουν ή να τον αγαπούν, αλλά δεν έχουν αυτοί την ευθύνη των επιλογών, την έχει ο ηγέτης. Αυτή είναι η γοητεία αυταρχικών ηγετών και καθεστώτων. Το ερώτημα, λέει ο Γκάουκ, είναι πόσο βαθιά έχει μπει στην κοινωνία «ο ιός της δυσπιστίας» απέναντι στις διευρυνόμενες δυνατότητες που διαθέτει ο πολίτης. Σε άλλες χώρες της Ευρώπης πολύ πιο βαθιά από τη σημερινή, ενωμένη Γερμανία.

Τα παιδιά της Αλλαγής και η μεγάλη των γονέων σιωπή
«Τι έκανες, μπαμπά, στη Λαϊκή Δημοκρατία;»
Είναι η γενιά που δεν έχει ζήσει ούτε μία ημέρα στη Λαϊκή Δημοκρατία της Γερμανίας, την «DDR». Παρ’ όλα αυτά, για τους σημερινούς τριαντάρηδες είναι στοιχείο της ταυτότητάς τους είτε το θέλουν είτε όχι. Και με τον τρόπο αυτόν κουβαλούν και το κομμάτι μιας ιστορίας την οποία έγραψαν οι γονείς τους αλλά όχι οι ίδιοι. Αλλά τι έκαναν οι γονείς τους στην DDR; Το ίδιο ερώτημα έθετε στους γονείς της και η γενιά μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο για να σπάσει το τείχος της σιωπής με το οποίο αντιμετώπιζε η προηγούμενη γενιά τη στάση της απέναντι στο ναζιστικό καθεστώς του Χίτλερ.
Για τη «μεγάλη σιωπή των γονιών» γράφει ο Γιοχάνες Νίχελμαν στο βιβλίο του που κυκλοφόρησε πρόσφατα συγκεντρώνοντας εμπειρίες συνομηλίκων του. Η ιδέα ξεκίνησε από τη διαπίστωση ότι στις οικογενειακές συναντήσεις αποφεύγονταν οι συζητήσεις για τη ζωή στην DDR. «Οι δικοί μου γονείς αλλά και άλλων δεν ήθελαν να μιλούν για την περίοδο της DDR και τη σχέση τους με το καθεστώς, γιατί μπήκαν στο καθεστωτικό κόμμα SED και τι ακριβώς έκαναν» λέει στα «ΝΕΑ» ο Νίχελμαν. Στο βιβλίο περιγράφεται η περίπτωση ενός πατέρα ο οποίος δραστηριοποιούνταν κόντρα στη δημόσια εικόνα της επιτυχημένης DDR, μέχρι που ήρθε το τηλεφώνημα στο σπίτι από πρώην ανώτερο αξιωματικό της Στάζι για να αποδειχθεί ότι δεν ήταν ο αντιστασιακός επαναστάτης, όπως ήθελε να παρουσιάζεται.

Φυσικά δεν είναι εύκολο για τη γενιά των πατεράδων να κοιτάξουν στον καθρέφτη της Ιστορίας. «Μια μητέρα εξιστορούσε δακρύζοντας ότι ντρέπεται για το γεγονός πως εντάχθηκε στο κόμμα και πίστευε ακράδαντα όσα έλεγε το κόμμα. Κατέκρινε τη φίλη της στο σχολείο όταν της έλεγε ότι είδε στην τηλεόραση τις ειδήσεις της «Τάγκες-σάου» (δελτίο ειδήσεων του πρώτου γερμανικού καναλιού ARD). Ούτε οι γονείς της συγκεκριμένης μητέρας μιλούσαν με τα παιδιά τους, αυτοί έπρεπε να κρύψουν με τη σιωπή τους και τη σχέση τους με το ναζιστικό καθεστώς. Ηλπιζε ότι τον ρόλο της διαφώτισης θα τον αναλάβει το σχολείο, το οποίο όμως εξυπηρετούσε τους ιδεολογικούς στόχους του καθεστώτος.
Εκείνο που έμεινε στη γενιά της αλλαγής είναι η αίσθηση ότι αποκρύπτεται κάτι για το οποίο οι γονείς τους δεν αισθάνονται καθόλου καλά. «Είναι για εμάς σημαντικό να μάθουμε από τους γονείς μας γιατί στήριξαν και υποστήριξαν το καθεστώς. Από αυτό η γενιά μας μπορεί να διδαχθεί πάρα πολλά» λέει ο Νίχελμαν. Διότι είναι μια γενιά που αναζητά την ταυτότητά της, με τα δικά της ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, κουβαλώντας όμως ως στίγμα την κληρονομιά των γονιών της.

Ευκολότερο να μιλούν για την εποχή εκείνη είναι για τις οικογένειες που είχαν αντιστασιακή δράση. «Στην οικογένειά μου μιλούσαμε πολύ για την περίοδο εκείνη» λέει ο Αλεξάντερ Φίνγκερ, γεννημένος το 1981, διερμηνέας από τη Λειψία, του οποίου ο πατέρας ήταν αντιστασιακός, είχε φυλακιστεί στην DDR και εξαγοράστηκε ως πολιτικός κρατούμενος από τη Δύση. «Οχι μόνο δεν έπρεπε να ντρεπόμαστε στην οικογένεια, αλλά το γεγονός ότι ήταν αντιστασιακή σήμαινε κοινωνική αναγνώριση και αποδοχή μετά την πτώση του Τείχους» λέει ο Φίνγκερ.
«Η οικογένειά μου ήταν μια τυπική ανατολικογερμανική οικογένεια, από εκείνες που πήγαιναν με το ρεύμα χωρίς να πολυασχολούνται» λέει η Μέλανι Στάιν, δημοσιογράφος και ψυχολόγος. Η Στάιν ξεκίνησε το διαδικτυακό πρότζεκτ «Εμείς είμαστε η Ανατολή», συγκεντρώνοντας ιστορίες 200 και πλέον νέων γυναικών και ανδρών που δεν δέχονται το στερεότυπο του «ανατολικογερμανού, δεξιού, κλαψιάρη». Ειδικά μετά τις εκλογές του 2017 η χώρα ζει έναν «πολιτικό διχασμό», λέει η Στάιν, στα μίντια επικράτησε η ορολογία της «Ανατολής» όταν αναφέρονται στην ανατολική, πρώην κομμουνιστική Γερμανία, η οποία ταυτίζεται στην περίπτωση αυτή με την Ακροδεξιά. «Αυτό δεν βοηθά ιδιαίτερα για την εξεύρεση λύσεων στο πραγματικό πρόβλημα» λέει η Στάιν. Πρωτίστως παραγνωρίζει το γεγονός ότι το 80% των Ανατολικογερμανών δεν ψηφίζει Ακροδεξιά.
Η ευθύνη, πιστεύει η Στάιν, δεν βαραίνει μόνο τα μίντια που καταφεύγουν εύκολα στη χρήση στερεοτύπων. Ευθύνονται και οι ίδιοι οι Ανατολικογερμανοί που δεν αντιμάχονται αυτό το στερεότυπο. «Εγώ δεν αισθάνθηκα ποτέ ότι είμαι θύμα επειδή προέρχομαι από το Μεκλεμβούργο-Πομερανία της Ανατολικής Γερμανίας. Αλλά είμαι πολίτης της χώρας και του κόσμου» λέει η Στάιν. Στόχος της είναι να καταρρίψει το θολό, αρνητικό κλισέ του αδικημένου «Ανατολικογερμανού». Αντίθετα, θέλει να δείξει ότι υπάρχει μια πλειονότητα επιτυχημένων, ευχαριστημένων νέων από την Ανατολική Γερμανία που δεν αισθάνονται καθόλου «Ανατολικογερμανοί».