«Ημασταν ανίκανοι {LF}να φανταστούμε {LF}την ελευθερία»

Η Λιουντμίλα Ουλίτσκαγια είναι μια κορυφαία εν ζωή προσωπικότητα των ρωσικών γραμμάτων και μία από τις σπουδαιότερες συγγραφείς του καιρού μας. Γεννήθηκε στα Ουράλια το 1943 και ξεκίνησε την επιστημονική της καριέρα ως γενετίστρια. Εχασε, όμως, την επαγγελματική της θέση -από το Ινστιτούτο Γενετικής της Ακαδημίας Επιστημών της ΕΣΣΔ- λόγω αντικαθεστωτικής δράσης, η οποία περιελάμβανε σύνταξη και διακίνηση παράνομου λογοτεχνικού υλικού (σαμιζντάτ). Τόσο η ίδια όσο και η οικογένειά της υπέστησαν τρομακτικές διώξεις από το σοβιετικό καθεστώς. Στα γράμματα εμφανίστηκε τη δεκαετία του 1980 και -ελέω περεστρόικας- καταπιάστηκε με όλα τα είδη του λόγου. Το 1992 κυκλοφόρησε η πρώτη νουβέλα της, «Σόνιετσκα» και έκτοτε τα έργα της έχουν τιμηθεί με πλήθος βραβείων, ενώ πριν από λίγο καιρό φιγουράριζε ανάμεσα στα φαβορί για την κατάκτηση του Βραβείου Νομπέλ Λογοτεχνίας. Το 2009, εξάλλου, ήταν υποψήφια για το Διεθνές Βραβείο Booker. Στα ελληνικά έχουν κυκλοφορήσει τα «Η Μήδεια και τα παιδιά της» (Ωκεανίδα, 2000, εξαντλημένο), «Χαρούμενη κηδεία» (Καστανιώτης, 2001) και «Τα ψέματα των γυναικών» (Καστανιώτης, 2008). Τα τελευταία χρόνια ζει στην Ιταλία απαυδισμένη από τη χρόνια καταπίεση στη χώρα της και ενώ έχει εκφραστεί εναντίον του Πούτιν και της πολιτικής για την Ουκρανία.

Ενα από τα σημαντικότερα μυθιστορήματά της -και το εκτενέστερο- είναι το αυτοβιογραφικό «Πράσινο αντίσκηνο», που εκδόθηκε μέσα στη χρονιά από τον Καστανιώτη (μτφ. Σταυρούλα Αργυροπούλου. Ενα επικών διαστάσεων έργο για τον παραλογισμό, τον ηρωισμό, τα αδιέξοδα και τις ελπίδες μιας ολόκληρης εποχής, που ξεκινάει από τον θάνατο του Ιωσήφ Στάλιν (1953) για να καταλήξει σε εκείνον του Ιωσήφ Μπρόντσκι (1996). Στην αποκλειστική συνέντευξη που ακολουθεί η συγγραφέας μάς μιλά για το βιβλίο, ξεδιπλώνοντας την πολιτική της σκέψη. «Το πράσινο αντίσκηνο» είναι η ιστορία τριών φίλων που εξιστορούν με τον τρόπο τους την πολιτιστική και πολιτική κατάρρευση μιας ηπείρου σχεδόν, με τις ηθικών διαστάσεων ρωγμές που σχηματίστηκαν στους πολίτες.

Ποια ήταν η μορφή του αντικαθεστωτικού κινήματος στη Σοβιετική Ενωση και ποιες οι διαφοροποιήσεις του, εάν υπάρχουν, στην περίοδο Πούτιν;

Η απάντηση στο ερώτημα αυτό αποτελεί διδακτορική διατριβή στην πολιτειολογία και τέτοιες διατριβές έχουν ήδη γραφεί άφθονες, τόσο στη Ρωσία όσο και στο εξωτερικό. Η διαφορά μεταξύ αυτών των δύο αντιτιθέμενων ως προς τη φύση τους κινημάτων έγκειται στο ότι το κίνημα των αντιφρονούντων της σοβιετικής περιόδου στρεφόταν κατά του σκληρού πολιτικού συστήματος, ενώ η σημερινή διαμαρτυρία συνδέεται με τη διεφθαρμένη εξουσία και στρέφεται κατά των κλοπών, κατά των υπερβάσεων των αξιωματούχων σε όλα τα επίπεδα, ενώ υπερασπίζεται τη νομιμότητα, η οποία συχνότατα παραβιάζεται από τη σημερινή εξουσία.

Αρκετοί διανοούμενοι στη Δύση πιστεύουν ότι το καθεστώς στη Σοβιετική Ενωση ήταν μια εφαρμοσμένη εκδοχή του κομμουνισμού που εφθάρη και κατέρρευσε. Αναφέρετε μέσα στο βιβλίο ότι δεν ήταν καθόλου έτσι…

Φοβούμαι ότι τόσο οι απλοί πολίτες στη Δύση όσο και οι διανοούμενοι διαπράττουν ένα μεγάλο σφάλμα όταν θεωρούν το σοβιετικό καθεστώς μια εκδοχή του κομμουνισμού. Αυτό υπήρξε εκδοχή του ολοκληρωτισμού, και με ποια σάλτσα θα το σερβίριζαν – κομμουνιστική ή φασιστική – δεν είχε ιδιαίτερη σημασία. Χάθηκαν εκατομμύρια απολύτως αθώοι άνθρωποι.

Οι ήρωές σας αφυπνίζονται αρχικά μέσα από τη λογοτεχνία και ειδικότερα από τις περιηγήσεις του αντικαθεστωτικού καθηγητή σε σπίτια επιδραστικών συγγραφέων. Πιστεύετε ότι η «απαγορευμένη» λογοτεχνία μπόρεσε να διευρύνει συνειδήσεις;

Οσο γι’ αυτό, είμαι απολύτως σίγουρη. Πρόκειται για τη βιογραφία τη δική μου και των συνομηλίκων μου. Δύο πηγές πληροφόρησης υπήρχαν∙ οι ραδιοφωνικοί σταθμοί του εξωτερικού (BBC, Voice of America και μερικοί ακόμη σταθμοί, που οι Αρχές «έπνιγαν» με παράσιτα και εμείς προσπαθούσαμε να ακούσουμε τι μας έλεγαν μέσα από τους θορύβους των παρασίτων) και τα σαμιζντάτ. Και το ένα και το άλλο τιμωρούνταν από τους νόμους, ιδίως η αναπαραγωγή και η ανάγνωση των σαμιζντάτ. Ο ρόλος της διαφώτισης και της κουλτούρας είναι τεράστιος. Αυτό ίσχυε στη σοβιετική περίοδο, αλλά μπορεί θαυμάσια να λειτουργήσει και σήμερα. Η οποιαδήποτε εξουσία τρέφει την αυταπάτη ότι χειραγωγεί την κουλτούρα, την ίδια στιγμή που η ίδια η εξουσία αποτελεί απλώς ένα στοιχείο της κουλτούρας.

Εκτός από την προσωπική αλλοτρίωση, στο βιβλίο δίνετε χώρο και στην καταπίεση των μειονοτήτων (Εβραίων, Τατάρων). Τι ρόλο έπαιξε αυτό στην αλλοίωση της Ιστορίας της χώρας σας;

Πολλά χρόνια μετά τη δημιουργία του κράτους του Ισραήλ, δεν άφηναν τους Εβραίους να φύγουν από την ΕΣΣΔ. Τώρα το πρόβλημα αυτό έχει λυθεί οριστικά. Οι Εβραίοι φεύγουν και, αν δεν τους αρέσει η ζωή στο Ισραήλ, γυρίζουν πίσω. Γνωρίζω πολλούς τέτοιους ανθρώπους, οι οποίοι ζουν, κυριολεκτικά, σε δύο σπίτια. Με τους Τατάρους της Κριμαίας τα πράγματα δεν πηγαίνουν και τόσο καλά. Μετά την προσάρτηση της Κριμαίας στη Ρωσία, προέκυψαν ξανά μεγάλες διώξεις κατά των Τατάρων, οι οποίοι παλεύουν για μια μορφή ανεξαρτησίας. Αυτό είναι ένα πολύ οδυνηρό σημείο στην ιστορία της χώρας.

Λέτε μέσα στο βιβλίο ότι ο σοβιετικός πολίτης ζούσε σε μια ιδιότυπη μορφή δουλοπαροικίας. Ηταν δεμένος με την κατοικία του και χρειαζόταν «διαβατήριο εσωτερικού» εάν έπρεπε να κινηθεί. Βιώσατε αιχμαλωσία στην καθημερινότητά σας;

Οχι. Δεν την ένιωσα. Ημασταν εντελώς ανίκανοι να φανταστούμε τι σημαίνει ελευθερία, με αποτέλεσμα να μην αισθανόμαστε την απόλυτη έλλειψη ελευθερίας εκείνη την εποχή. Σήμερα, όταν πια το «Σιδηρούν Παραπέτασμα» έχει καταρρεύσει, καταλαβαίνουμε πολύ καλύτερα τι στερηθήκαμε όταν αποκοπήκαμε από μεγάλο μέρος της παγκόσμιας κουλτούρας και από την επικοινωνία με άλλους λαούς. Μου φαίνεται ότι η διαδικασία αυτή δεν μπορεί να επαναληφθεί και η Ρωσία δεν μπορεί πια να γίνει μια κλειστή χώρα, όπως εκείνη που υπήρξε κατά τη σοβιετική περίοδο.

Αν γυρίσετε πίσω τον χρόνο, τι κρατάτε από τη σοβιετική εποχή; Είτε ως πληγή, είτε ως προσωπικό απόθεμα με αγαπημένες μνήμες;

Το σημαντικότερο ήταν οι σχέσεις των ανθρώπων. Βοηθούσαμε πολύ ο ένας τον άλλον να επιβιώσει και δημιουργούνταν τελείως ιδιαίτερες σχέσεις, καθώς χωρίς αμοιβαία υποστήριξη απλώς δεν μπορούσαμε να επιβιώσουμε. Για εμένα και για τους φίλους εκείνης της περιόδου οι σχέσεις αυτές είναι το ίδιο πολύτιμες όπως παλιά. Είναι ό,τι καλύτερο μας έμεινε από την εποχή της σοβιετικής εξουσίας. Για παράδειγμα, ποτέ στην Ιστορία, σε καμία χώρα του κόσμου, η λογοτεχνία δεν στάθηκε τόσο σημαντική για τους ανθρώπους. Ούτε η ανάγνωση υπήρξε τέτοιο κοινό για όλους φάρμακο όπως σε εκείνα τα χρόνια.

«Δεν έχουμε {LF}θεραπευτεί από την αρρώστια»

Ο άξονας του βιβλίου περνά μέσα από τον Ιλιά. Παρακολουθούμε την πυρετική δράση του και διαπιστώνουμε την «επιστημονική» αντιμετώπιση του συστήματος εις βάρος των αντιφρονούντων. Εξασκείται τεράστια ψυχολογική βία και πλήθος ανταλλαγμάτων με σκοπό την πλήρη απομόνωση των ατόμων. Αυτή η ολοκληρωτική πρακτική πόσο σας επηρέασε;

Οι μέθοδοι αυτές λειτουργούσαν παντού και πάντα. Λειτουργούν και τώρα, και όχι μόνο στη Ρωσία. Τα μέσα μαζικής ενημέρωσης αποτελούν ένα έξοχο όπλο για την εξαπάτηση ανθρώπων με χαμηλό μορφωτικό επίπεδο. Ευτυχώς, ζούμε σε μια εποχή τεράστιας ελευθερίας στην πληροφόρηση. Οι πληροφορίες κυριολεκτικά διαπερνούν τον κόσμο των ανθρώπων και σήμερα δεν χρειάζεται να γίνουν οι προσπάθειες εκείνες που απαιτούνταν στη Ρωσία των σοβιετικών χρόνων ώστε να έχουμε ευρεία πληροφόρηση για τις διαδικασίες που εκτυλίσσονται σε ολόκληρο τον κόσμο.

Στο βιβλίο σας βλέπουμε πως ο Ιλιά, όπως και άλλοι ήρωες, θα παραχωρήσουν εντέλει κάτι στο καθεστώς. Θα παίξουν έναν διπλό ρόλο. Αυτό πόσο εκτεταμένο ήταν επί Σοβιετικής Ενωσης και πόσο διαλυτικό για τα φυσικά πρόσωπα;

Η Κα-Γκε-Μπε υπήρξε και παραμένει ένας πανίσχυρος μηχανισμός ελέγχου. Αυτό ήταν διαδεδομένο κατά τη σοβιετική περίοδο και δεν μπορώ να πω ότι έχει λήξει οριστικά. Οι καταγγελίες εις βάρος γειτόνων, συγγενών, προϊσταμένων και υφισταμένων απλώς κατέκλυζαν εκείνους τους οργανισμούς. Δυστυχώς, από την αρρώστια αυτή δεν έχουν θεραπευτεί ακόμα και σήμερα οι άνθρωποι της παλαιότερης γενεάς.

Στο πρόσωπο της Ολιας βλέπουμε πολύ έντονα τη διαμόρφωση μιας τεχνητής ταυτότητας. Από τη μια μεριά η κατασκευή της απόλυτης πίστης στο Κόμμα και από την άλλη η ξεριζωμένη οικογενειακή ρίζα από το καθεστώς. Αυτή η αποσιώπηση πόσο καταστροφική ήταν;

Ιδιαίτερα καταστροφική. Η γενιά εκείνη παραμορφώθηκε από τον διχασμό της σκέψης, από τη συνήθεια να μη λέει την αλήθεια, να σωπαίνει για εκείνη την κολοσσιαία ιδεολογική πίεση που της ασκούνταν προκειμένου να προστατεύσει τη ζωή τη δική της, της οικογένειάς της και των φίλων της. Οι γονείς μου ανήκαν και αυτοί σε εκείνη τη «σιωπηλή γενιά», και μόνο χάρη στους γέροντες, με τους οποίους είχα φιλίες στα νιάτα μου, μαθαίναμε για την αληθινή ζωή της Σοβιετικής Ενωσης, για την ύπαρξη των σταλινικών στρατοπέδων, εκεί όπου φυλακίζονταν σε φρικτές συνθήκες εκατομμύρια άνθρωποι. Ολα αυτά οι αναγνώστες στη Δύση τα πληροφορήθηκαν χάρη στον Σολζενίτσιν και το συνταρακτικό βιβλίο του «Αρχιπέλαγος ΓΚΟΥΛΑΓΚ».

Ευχαριστούμε τη Σταυρούλα Αργυροπούλου για τη μετάφραση των ερωτήσεων

Λιουντμίλα Ουλίτσκαγια
Το πράσινο αντίσκηνο
Μτφ. Σταυρούλα Αργυροπούλου
Εκδ. Καστανιώτη, 2019, σελ. 768
Τιμή: 28 ευρώ