Στα ίχνη του Λένιν

Εως τώρα υπήρχαν δύο εκκρεμότητες σχετικά με τον Λένιν. Η πρώτη, αν είναι ο γονέας του ντανταϊσμού. Η δεύτερη, πώς οργανώθηκε και πέτυχε, με γερμανική πρωτοβουλία και χρηματοδότηση, το ταξίδι του (συνοδεία είκοσι εννιά εμπίστων και δύο παιδιών) με σφραγισμένο τρένο από τη Ζυρίχη στην Αγία Πετρούπολη το 1917, διασχίζοντας με ασφάλεια Ελβετία, Γερμανία, Δανία, Σουηδία, Φινλανδία, ώσπου έφτασε στον προορισμό του. Και όπου ακάματος εκφώνησε, στον σιδηροδρομικό σταθμό, φλογερό λόγο στους οπαδούς του, δίνοντας ώθηση στα πράγματα σύμφωνα με το πολιτικό του αξίωμα: «Μπορεί να μη γίνει τίποτα σε μία δεκαετία, αλλά όλα μπορούν να γίνουν σε μία μέρα μίας δεκαετίας».

Για τον ντανταϊσμό ο γάλλος συγγραφέας Ντομινίκ Νογκέζ στο βιβλίο του «Λένιν Νταντά (1991) αναφέρει, κομίζοντας επαρκή τεκμήρια, πως ο μεγάλος επαναστάτης σύχναζε στο γνωστό καφέ Voltaire της Ζυρίχης, όπου ένα ανοιξιάτικο βράδυ του 1917 ο ρουμανικής καταγωγής, αλλά γάλλος πνευματικός ταγός Τριστάν Τζαρά ανέβηκε στο πάλκο και υπό προτροπές φίλων και υπό ήχους μιας κάποιας μουσικής ανακοίνωσε λάβρος ότι ο κόσμος ήταν για πέταμα, ότι άλλος κόσμος ήταν ετοιμογέννητος, ένα μανιφέστο επανάστασης, έξαψη η οποία γινόταν δεκτή με επαίνους από τους θαμώνες. Στο μέσο του πανδαιμονίου, από το βάθος της αίθουσας ακούστηκε η βροντερή επιδοκιμασία «ντα, ντα», λέξη που στα ρωσικά σημαίνει «ναι», ενός κοντόχοντρου φαλακρού με μερικές κόκκινες τούφες γύρω από τον φαρδύ θόλο του κρανίου του. Ηταν η φωνή του μεγάλου Λένιν, οπότε ο Τζαρά έσκυψε ταπεινά το κεφάλι, ο ντανταϊσμός είχε δει το φως!

Είναι βέβαιο ότι αξιόλογοι ερευνητές μελετούν εκείνο το γεγονός και θα προβούν σε επιστημονικές ανακοινώσεις, είναι όμως αμφίβολο αν θα υπάρξουν νέοι που θα προσθέσουν μια αράδα στο πόνημα της βρετανής καθηγήτριας Σύγχρονης Ιστορίας Κάθριν Μεριντέιλ, το οποίο φέρει τον τίτλο «Ο Λένιν στο τρένο». Οχι επειδή η συγγραφέας ολοκλήρωσε σπουδές στο Κρατικό Πανεπιστήμιο της Μόσχας στη σοβιετική δεκαετία του 1980, όχι επειδή επισκέφθηκε όλους τους χώρους στην Αγία Πετρούπολη όπου άφησε τη σκόνη των υποδημάτων του ο Λένιν, ούτε επειδή έζησε σε σοβιετικά διαμερίσματα συγκατοίκησης (κομμουνάλκα), όπου ακόμα και σήμερα εύκολα γίνεται κατανοητό γιατί οι πόρτες έχουν πάχος που αναλογεί σε χρηματοκιβώτιο τράπεζας, έτσι που αν οι πολυκατοικίες καταρρεύσουν, οι πόρτες θα μείνουν στη θέση τους. Εκείνο που δεν τόλμησε κανένας άλλος, η Μεριντέιλ, με ταξιδιωτικούς οδηγούς, ταξιδιωτικά έντυπα και τα δρομολόγια της εποχής στα χέρια, πραγματοποίησε στις ίδιες σιδηροτροχιές τη διαδρομή από τη Ζυρίχη προς Βορρά ως τα όρια του Αρκτικού Κύκλου, προς Νότο ως τη Βαλτική και στη συνέχεια ανατολικά ως τη Φινλανδία και την Αγία Πετρούπολη (τρεις και πλέον χιλιάδες χιλιόμετρα), σταθμεύοντας όπου είχε σταθμεύσει το πράσινο ξύλινο τρένο του Λένιν, ο οποίος μετέτρεψε την πνιγηρή ραστώνη της Ζυρίχης σε φωτιά στα μπατζάκια της Ρωσίας και του κόσμου.

Σαν αστυνομικό χρονικό

Η Μεριντέιλ γράφει στην πραγματικότητα ένα αστυνομικό, κατασκοπευτικό χρονικό: ξεδιπλώνει τα γεγονότα στη Ρωσία, όπου το τσαρικό καθεστώς παραδέρνει: η απαίτηση για ειρήνη δυναμώνει από το 1916 καθώς το ανατολικό μέτωπο σαπίζει στα χαρακώματα, στις ανεπιτυχείς αντεπιθέσεις, η πείνα και οι λοιμοί καταπονούν τον λαό (τους βιομηχανικούς εργάτες κυρίως), οι εξεγέρσεις στις ρωσικές πόλεις πληθαίνουν και αντιμετωπίζονται βίαια από εγκάθετους και Κοζάκους, η παραχώρηση κάποιων κοινοβουλευτικών διευθετήσεων πνίγεται στις ανεμοθύελλες των μηχανορραφιών της Αυλής (εκεί ο Ρασπούτιν, ώσπου να βρει φρικτό τέλος), νέοι πολιτικοί σχηματισμοί ξεπηδούν, χάνουν γρήγορα την ορμή τους στις περικοκλάδες της νομιμότητας και της επαναστατικότητας. Εκεί ο υποχθόνιος ρόλος των πρεσβειών Γαλλίας και Αγγλίας, τα μικρά συμβάντα, όπως ότι ο βρετανός κατάσκοπος, ο οποίος αφήνει το γούνινο παλτό του στην κρεμάστρα του ξενοδοχείου του, δεν εντυπωσιάζεται όταν βλέπει πως ο ρώσος αντικατάσκοπος ψάχνει τις τσέπες του και αποχωρεί ησύχως. Εκεί το μεγαλείο της γερμανικής συστηματικής επιμονής, έρευνας, μελέτης και πειθαρχίας, ώστε να επιλεγεί το φαρμάκι που θα καταπονήσει και θα θανατώσει τον αδύναμο κρίκο της συμμαχικής αλυσίδας Γάλλων – Αγγλων – Ρώσων, πριν οι ΗΠΑ εισέλθουν στον Μεγάλο Πόλεμο, πριν λάβουν μέρος σε μάχες.

Σε αυτό το ξέφρενο γαϊτανάκι, η επιλογή να εξασφαλιστεί η μετάβαση του εξόριστου Λένιν (οργιζόταν όταν τον αποκαλούσαν Ουλιάνοφ) και μερικών πιστών συντρόφων στο πυρίκαυστο κέντρο της αναταραχής – στην Αγία Πετρούπολη -, τριγυρισμένων από μηχανορράφους, λαθρεμπόρους, πολιτικάντηδες, σκοτεινούς επιχειρηματίες και άλλο τόσο τριγυρισμένων από λογιών αποχρώσεων σοσιαλιστές, αναρχικούς, μηδενιστές, λόγιους, δημοσιογράφους και εκφραστές της τριάδας εργάτες – αγρότες – φοιτητές, ήταν μια επιχείρηση που δεν έπρεπε να αποτύχει, ένας ήταν ο Λένιν «όπερ έδει δείξαι».

Σκάκι με τον Τρότσκι, βόμβα {LF}στο Σοβιέτ

Αναλύοντας σε ένα κεφάλαιο την κοινωνική, πολιτική και πολεμική κατάσταση στη Ρωσία η συγγραφέας φέρνει στο επόμενο τους απόηχους στον καθημερινό βίο του Λένιν. Και τότε ακριβώς το ενδιαφέρον κορυφώνεται, το τραγικό της κατάστασης συγκρούεται με το περιπετειώδες των αντιδράσεων, αφού πρόκειται για τη ρήση «Κανέναν δεν πρέπει να χαϊδεύεις στο κεφάλι, μπορεί να σου δαγκώσει το χέρι. Να τον χτυπάς στο κεφάλι πρέπει, χωρίς κανένα έλεος».

Περιπέτειες λοιπόν οι συναντήσεις μέχρι πρωίας που καταλήγουν σε φιλονικίες και αναθέματα, περιπετειώδεις αναχωρήσεις, συλλήψεις και σωματικές έρευνες «μέχρι ξεβρακώματος» εξαιτίας συνωμοτικών επαφών, περιπετειώδη συνέδρια και προσηλυτισμοί εντός και εκτός Ελβετίας, περιπετειώδεις παρτίδες σκακιού μεταξύ Λένιν και Τρότσκι, περιπετειώδεις απολαύσεις εκλεκτών εδεσμάτων και εκλεκτής μουσικής, ελάχιστος ύπνος και εξοντωτική εργασία για την ετοιμασία λόγων, άρθρων, οδηγιών, που πρέπει να τυπωθούν, να ταχυδρομηθούν, να διανεμηθούν όπου ευήκοα ώτα και αγωνιστές για την ειρήνη και την επιτυχία της Επανάστασης σε όλον τον κόσμο. Το Σοβιέτ της Πετρούπολης, οργανωμένο όσο και ανοργάνωτο, συμπαγές όσο και διασπασμένο, αντιμετώπιζε το δίλημμα αν η Επανάσταση έπρεπε να σκάσει σαν βόμβα ή αν έπρεπε να καθυστερήσει ώσπου να βρεθεί η βόμβα. Αν η Γερμανία δεν είχε επιλέξει να στείλει τη βόμβα Λένιν στη Ρωσία, το δίλημμα δεν θα είχε βρει την απάντησή του. Το βιβλίο της Μεριντέιλ είναι το σενάριο για ταινία του είδους «SOS Πεντάγωνο καλεί Μόσχα» με τον Πίτερ Σέλερς ή «Η Συμμορία των Πέντε» με τον Αλεκ Γκίνες. Θα μεγαλυνθεί η αλήθεια ότι δεν υπάρχει πολιτικός ντανταϊσμός δίχως τον Λένιν.

Catherine Merridale
Ο Λένιν στο τρένο
Μτφ. Μιχάλης Λαλιώτης
Εκδ. Αλεξάνδρεια, σελ. 335, 2018
Τιμή: 23,32 ευρώ