Ρασπούτιν, {LF}ο σκηνοθέτης του εαυτού του

Μεγάλωσε στη Σιβηρία, στα τέλη του 19ου αιώνα. Ηταν εξοικειωμένος με τις παραδόσεις της σέκτας khlysty, που έφτανε στον ασκητισμό μέσω μιας ολοκληρωτικής έκλυσης των ηθών χάρη στην οποία ο άνθρωπος «αναλώνει» τα πάθη σεξουαλικής φύσης. Στις τελετές τους κυριαρχούσαν ο αχαλίνωτος χορός και οι σκηνές ομαδικού σεξ με κάθε είδους ζευγάρωμα. Εμαθε σχετικά νωρίς ότι το να προσεύχεσαι δημοσίως «με θέρμη» ποτέ δεν βλάπτει. Ως το 1911 είχε αποκτήσει πλήρη οικειότητα με το αυτοκρατορικό ζεύγος του Νικόλαου και της Αλεξάνδρας, γεγονός που προκάλεσε εχθρότητα και αντιπάθειες στον κύκλο εξουσίας της Αγίας Πετρούπολης. Το 1914 σώζεται από απόπειρα δολοφονίας και παρακολουθεί ανίσχυρος την έκβαση του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Τελικά θα δολοφονηθεί τον Δεκέμβριο του 1916 σε ενέδρα, όπου συμμετέχει ο σύζυγος της ανιψιάς του Τσάρου, Γιουσούποφ.

Κι όμως, αυτή δεν είναι η ζωή του Γκριγκόρι Γιεφίμοβιτς Ρασπούτιν, αλλά οι μετά βίας εξακριβωμένες πληροφορίες που διαθέτουμε για τη ζωή του. Ο βιογράφος του, Αλεξάντρ Σιμπφ, είναι σαφής ήδη από την εκκίνηση της εξιστόρησης (εκδ. Εξάντας, μτφ. Λίλα Κονομάρα): «Ο Ρασπούτιν είναι μια επινόηση. Ενας θρύλος… Είναι μύθος θεμελιωμένος στην αποδεδειγμένη ύπαρξη ενός ανθρώπου που έφερε αυτό το όνομα». Οι εισαγωγικές του φράσεις λειτουργούν και ως προγραμματικές δηλώσεις για την εξέλιξη της βιογραφίας που υπογράφει ο καθηγητής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο του Στρασβούργου, ειδικευμένος στη Σοβιετική Ενωση. Δεν είναι καν τα βιογραφικά στοιχεία εκείνα που συγκεντρώνουν το μεγαλύτερο ενδιαφέρον στην αφήγησή του. Αλλά η ερμηνεία του ιστορικού πλαισίου και η επίδρασή του στη δημιουργία του «φαινομένου Ρασπούτιν». Ο τελευταίος είναι πρωτίστως μια αναπαράσταση, η οποία αναπαράγεται στα επόμενα χρόνια σε δεκάδες αναπαραστάσεις. «Αν παρατηρήσουμε με προσοχή τις πιο γνωστές φωτογραφίες του… θα συνειδητοποιήσουμε ότι πρόκειται για μια πολύ έξυπνα ενορχηστρωμένη διαφημιστική καμπάνια» σημειώνει ο Σιμπφ (σελ. 17). Στις πιο γνωστές από τις περίπου 30 πόζες στις οποίες έχει απεικονιστεί ο Ρασπούτιν έχει βλέμμα υπνωτιστή και το ένα χέρι, με τα δάχτυλα ενωμένα, ακουμπισμένο πάνω στο στήθος του. Η ευλάβεια και η ταπεινοφροσύνη του μοναχού – θεραπευτή δεν έκρυβαν πάντως την έλλειψη αυτοπεποίθησης του μουζίκου, που «δεν νιώθει και τόσο άνετα με το παρουσιαστικό του». Ο στάρετς υποδύεται μονίμως έναν ρόλο. «Εδειχνε ταλέντο στο να σκηνοθετεί τον εαυτό του, να προσαρμόζει τη συμπεριφορά του και τα λόγια του στην εκάστοτε περίσταση. Προσποιούνταν τον ανίκανο να προσαρμοστεί στους κανόνες των υψηλά ιστάμενων κύκλων όπου είχε εισχωρήσει ή αντίθετα επιδείκνυε την πιο ταπεινή υπακοή στα πρώτα του βήματα στο εκκλησιαστικό περιβάλλον» (σελ. 33). Μ’ αυτή την έννοια, «είναι το δίχως άλλο ένας από τους πρώτους “σταρ” της Ρωσίας, ανταγωνιζόμενος επάξια πιο διαπρεπείς καλλιτέχνες, όπως τον ηθοποιό Ιβάν Μοζούκιν ή την μπαλαρίνα Αννα Πάβλοβα» (σελ. 75).

Ο μυστικισμός

Η ανέλιξή του, πάντως, προς την κορυφή της τσαρικής εξουσίας δεν επιτυγχάνεται με όρους θεάματος, αλλά μέσω του μυστικισμού. Σ’ αυτό θα τον βοηθήσουν ο Θεοφάνης, επιθεωρητής της κυριότερης θεολογικής ακαδημίας στη Ρωσία, ο μοναχός Ηλιόδωρος και ο Ιωάννης της Κροστάνδης. Στο πρόσωπό του βλέπουν τον απλό μοναχό που θα συμβάλει στην αναγέννηση της εξαχρειωμένης Αυτοκρατορίας, η οποία στις αρχές του 20ού αιώνα αριθμεί πάνω από 100 εκατομμύρια ορθοδόξους σε πληθυσμό 170 εκατ. κατοίκων. Η ένταξή του στην πολιτική ελίτ δεν εξηγεί, σύμφωνα με τον Σιμπφ, τίποτε για την πτώση των Ρομανόφ. Ετσι κι αλλιώς, περιγράφει διεξοδικά τις περιπτώσεις που η τσαρίνα συμμάχησε μαζί του, αλλά και πολλές κατά τις οποίες ο τσάρος ήταν αμυντικός έως αρνητικός απέναντί του. Ο τελευταίος θα στείλει κανονικά τον γιο του Ρασπούτιν στο μέτωπο, παρά τα αιτήματα να τον απαλλάξει, ενώ ο στάρετς και η τσαρίνα θα κατορθώσουν να διορίσουν στην κυβέρνηση έναν μόνο από τους «δικούς» του στη θέση του υπουργού Εσωτερικών. Ο Σιμπφ ακούγεται οριστικός: «Ο ρόλος του όσον αφορά τα κοσμοϊστορικά γεγονότα του 1917 είναι αμελητέος».

Μετά την πρώτη άνοδό του αρχίζει και η αντίστροφη μέτρηση της πτώσης. Στοχοποιείται από την Εκκλησία ως υπεύθυνος για διορισμούς γεωργών και για τη δημιουργία δικής του κλίκας, ενώ η «αξιοποίησή» του από την τσαρίνα προκαλεί αντιδράσεις και εντός της ανώτατης ιεραρχίας. Η τρίτη και πιο σοβαρή για το έθνος κατηγορία είναι πως ο Ρασπούτιν παίζει το παιχνίδι του γερμανικού κόμματος εις βάρος της πατρίδας. Το τελειωτικό χτύπημα θα έρθει με τις διαρκείς φήμες και έρευνες για τις σχέσεις του με τις γυναίκες, όπως και τις απόπειρες να τον παρουσιάσουν σαν γκουρού της μυστηριώδους αγροτικής σέκτας των khlysty. Σταδιακά ενεργοποιείται ένα μέτωπο εναντίον του με διαφορετικές αιτίες. Εντελώς ενδεικτικά, τα μέλη της δυναστείας δεν μπορούν να δεχτούν ότι για την επέμβαση της Ρωσίας στα Βαλκάνια το 1909 ζητήθηκε η γνώμη του (ο Ρασπούτιν τελικά ενθάρρυνε τον τσάρο να αφήσει το Μαυροβούνιο και τη Βοσνία να τα βγάλουν πέρα μόνα τους με τον αυστροούγγρο γείτονά τους). Στο μέτωπο αυτό, εκτός από τους οπαδούς του πολέμου, ανήκουν η αδελφή της τσαρίνας και ο Νικόλαος Νικολιάγεβιτς, ο κλήρος που τον θεωρεί αιρετικό, η αριστερή πτέρυγα της Δούμας που τον θεωρεί όργανο των αντισημιτικών ακραίων μοναρχικών, αλλά και η Δεξιά.

Από τα καρτούν στους Boney M.

Στο δεύτερο μισό του βιβλίου ο βιογράφος περιγράφει το πέρασμα του Ρασπούτιν στη σφαίρα του λαϊκού θρύλου και της καλλιτεχνικής φαντασίας, με δεκάδες αναφορές. Από «πρωταγωνιστής» στα φτηνά φυλλάδια της Ρωσίας και τις γελοιογραφίες του 1917 θα δώσει έμπνευση σε κινηματογραφιστές – με πρώτο τον Ντράνκοφ στο «Ενα δράμα βγαλμένο από τη ζωή του Γκριγκόρι Ρασπούτιν». Παράλληλα, οι ρώσοι εμιγκρέδες της Δύσης και άλλοι συγγραφείς καταγράφουν το φαινόμενο. Ο Ρενέ Φίλοπ – Μίλερ, αυστριακής καταγωγής, εκδίδει στη Βαϊμάρη το «Διάβολος και άγιος: ο Ρασπούτιν και οι γυναίκες» το 1927, το οποίο μεταφράζεται αμέσως στα γαλλικά. Το πανόραμα των έργων που τυπώνονται στη Δύση, γράφει ο Σιμπφ, αποκαλύπτει δύο τάσεις. «Οι πιο σοβαροί συγγραφείς… αναρωτιούνται διαρκώς για τη σχέση ανάμεσα στο τέλος της απολυταρχίας και στη δαιμονική αυτή προσωπικότητα. Οι υπόλοιποι παραμερίζουν τα ερωτήματα ιστορικής φύσεως για να δώσουν όλη τους την προσοχή στον μύθο και στα κύρια συστατικά του: μυστικισμό, σεξ, εξουσία και αίμα». Ο στάρετς ως θέμα της λαϊκής λογοτεχνίας φτάνει στο απόγειο στα τέλη της δεκαετίας του 1930 με τα έργα του Ελβετού Λουί Ντιμίρ. Είναι η ίδια δεκαετία που αντιπροσωπεύει τη χρυσή εποχή των ενσαρκώσεων του Ρασπούτιν στη μεγάλη οθόνη. «Ακόμα και τα αμερικανικά καρτούν το απηχούν» (σ. 330). Τελικά, το όνομα του Ρασπούτιν θα στοιχειώσει την ποπ κουλτούρα των τελευταίων 50 ετών – μουσικά γκρουπ, νάιτ κλαμπ και μάρκες αλκοόλ. «Η διασημότητά του εξασφαλίστηκε ομολογουμένως χάρη σε ένα από τα πιο γνωστά χιτ της ντίσκο μουσικής, το “Rasputin”, που έγραψε το γκρουπ Boney M. το 1978».

Alexandre Sumpf
Ρασπούτιν
Μτφ. Λίλα Κονομάρα,
εκδ. Εξάντας, σελ. 416
Τιμή: 18 ευρώ