«Eπεσα πάνω {LF}σε λέξεις {LF}που είχα ξεχάσει»

Στις 21 Οκτωβρίου θα κυκλοφορήσει στο Βερολίνο μια δίγλωσση έκδοση (γερμανικά – ελληνικά), όπου μια συγγραφέας της εποχής μας στέλνει ανοιχτή επιστολή σε μια συγγραφέα που πέθανε το 1983. Οχι, δεν είναι τίποτε λάθος στη φράση που μόλις διαβάσατε. Κι αυτό επειδή η σειρά Romiosini του Κέντρου Νέου Ελληνισμού (CeMoG), το οποίο διευθύνει ο καθηγητής Μίλτος Πεχλιβάνος, εμπλουτίζεται με την επιστολή της Αμάντας Μιχαλοπούλου προς την Αννα Ζέγκερς. Η τελευταία γεννήθηκε το 1900 στο Μάιντς της Γερμανίας, το 1924 δημοσίευσε το πρώτο της διήγημα και το 1952 εκλέχθηκε πρόεδρος της Ενωσης Συγγραφέων της Ανατολικής Γερμανίας, ως μία από τις σημαντικότερες εκπροσώπους της περιόδου. Η Μιχαλοπούλου μάλιστα εκφράζει την έμμεση ένστασή της σε αυτή την «ιδιότητα» της Ζέγκερς: «Αυτό είναι το μόνο που δεν κατάλαβα ποτέ με σένα, την επιστροφή στην Ανατολική Γερμανία, την αποδοχή της εξουσίας του κράτους, όμως δεν μπορώ να σε κρίνω, η ιστορική συνθήκη δεν μου επιτρέπει να σκέφτομαι με όρους σημερινούς, θα ήταν αναχρονισμός».

Κυρίως, όμως, περιγράφει τη συναισθηματική γεωγραφία που διαμορφώνεται στα διηγήματα και τα μυθιστορήματα της Ζέγκερς. Την αγωνία να «ξαναμιλήσει» τη μητρική της γλώσσα, που είχε φορτιστεί με τις αρνητικές συμπαραδηλώσεις της ναζιστικής περιόδου (κάτι ανάλογο, στην περιοχή της ποίησης, με τον πρώτο διδάξαντα Πάουλ Τσέλαν). Στην ίδια σειρά, από το 2016, έχουν ήδη κυκλοφορήσει οι εξής ανοιχτές επιστολές: Ελένης Βαροπούλου «Γράμμα προς Χάινερ Μύλλερ», Πέτρου Μάρκαρη «Γράμμα προς Θόδωρο Αγγελόπουλο», Χάρη Βλαβιανού «Γράμμα προς Εζρα Πάουντ», Θανάση Βαλτινού «Γράμμα προς Κρίστα Βολφ», Μαρίας Τοπάλη «Γράμμα προς Ράινερ Μαρία Ρίλκε», Κώστα Καλφόπουλου «Γράμμα προς Ούβε Γιόνζον». Από ένα σημείο κι έπειτα, η ψηφιακή βιβλιοθήκη της Edition Romiosini / CeMoG διαθέτει δωρεάν τις επιστολές – ύστερα από εγγραφή -, αλλά και μεταφράσεις νεοελληνικής λογοτεχνίας, μελέτες και δοκίμια από τον χώρο των σπουδών της νεότερης και σύγχρονης Ελλάδας και των ελληνογερμανικών σχέσεων. Το «Βιβλιοδρόμιο» δημοσιεύει ένα απόσπασμα από την ανοιχτή επιστολή της Μιχαλοπούλου, με την άδεια του Κέντρου Νέου Ελληνισμού.

«Μίλησες πολύ ωραία για τη γλώσσα, Αννα, τη μητρική γλώσσα, που τη δεχόμαστε “όπως το βρέφος το γάλα”. Η επιθυμία για μητρική γλώσσα που σε οδήγησε στην απόφαση να μην ακολουθήσεις τα παιδιά σου στη Γαλλία μετά τον πόλεμο, ο πόθος για Γερμανικά που “δεν ήταν τραχιά και διαπεραστικά όπως η γλώσσα που έβγαινε από το λαρύγγι των Ναζί, με φονικές διαταγές”, παρά απαρτιζόταν από τις λέξεις μιας χαμένης μητέρας, μου θύμισαν τη δική μου μητέρα, τα τραγούδια και τις επιπλήξεις της. Ηταν 2010, βρισκόμασταν στην καρδιά της ελληνικής οικονομικής κρίσης, και τα Ελληνικά των ειδήσεων δεν τα καταλάβαινα, δεν τα αναγνώριζα ως γλώσσα μου, ξύλινα καθώς ήταν και άκαμπτα, γεμάτα αρκτικόλεξα και νεολογισμούς: κούρεμα, αναδιάρθρωση χρέους, μηχανισμός στήριξης, επαναδιαπραγμάτευση. Ο συμβιβασμός ήταν “επώδυνος”, η ασάφεια “δημιουργική”, η χρεοκοπία “ελεγχόμενη”.

Μια φορά στο Βερολίνο, φαρμακωμένη με τις εξελίξεις στην Ελλάδα και στην Ευρώπη, έπεσα πάνω στις σκέψεις σου για τη μητρική γλώσσα και σκουπίζοντας τα δάκρυά μου, υπογραμμίζοντας τη σελίδα (ολόκληρη τη σελίδα επειδή όλα όσα έγραφες είχαν νόημα) μονολόγησα, ως εδώ, να γυρίσω πίσω, να γυρίσουμε, αμέσως τώρα αν γίνεται, ν’ ακούσουμε ξανά αληθινές ελληνικές λέξεις. Οταν με ρωτούσαν γιατί επιστρέψαμε δεν μπορούσα να πω, επειδή μου το είπε η Αννα Ζέγκερς, αλλά σ’ ένα βαθμό αυτό συνέβη, μου ψιθύρισες στο αυτί πώς ανταμείβονται οι συγγραφείς που επιστρέφουν, τι σου συνέβη εσένα όταν επέστρεψες: “Επεσα πάνω σε λέξεις που τις είχα χρησιμοποιήσει, αλλά τις είχα ξεχάσει γιατί ποτέ πια στη ζωή μου δεν είχα αισθανθεί το ίδιο όπως τότε που είχα χρησιμοποιήσει αυτές τις λέξεις”. Δεν έχω ξαναδιαβάσει καλύτερο ορισμό της γλώσσας ως πατρίδας από τον δικό σου.

Σε άλλες εποχές, αργότερα, όταν σε διάβαζα με μεγαλύτερη αποστασιοποίηση (αν σε διάβαζα ποτέ με αποστασιοποίηση) έβρισκα παντού διάσπαρτες τις ιδιαιτερότητες της γυναικείας ζωής, την χορογραφία και την πολυπλοκότητά της. Αλλά και κάτι που πάει πιο βαθιά, πέραν του φύλου, την επιθυμία για “ασυνήθιστες εκκεντρικές περιπέτειες” και τον κορεσμό αυτής της επιθυμίας από την ίδια τη ζωή που φέρνει πάντα το τραγικό και το αναπάντεχο. Πρέπει να προσέχεις τι εύχεσαι, σωστά;».

Κέντρο Νέου Ελληνισμού
Ανοιχτές Επιστολές
Edition Romiosini, https://bibliothek.edition-romiosini.de