Οταν οι συγγραφείς έγιναν κυβέρνηση

Tι θα γινόταν αν ξαφνικά άνθρωποι της διανόησης, απαλλαγμένοι από τα εγωιστικά κίνητρα της εξουσίας, αναλάμβαναν τη διοίκηση ενός κράτους; Αν δηλαδή έπαιρνε εκδίκηση το όνειρο του Πλάτωνα για τον «φιλόσοφο-κυβερνήτη»; Για ένα σύντομο χρονικό διάστημα, το 1918-1919, στο Μόναχο, το όνειρο πλησίασε όσο ποτέ άλλοτε στην ευρωπαϊκή ιστορία την υλοποίησή του. Οι «ονειροπόλοι» κατάφεραν να ηγηθούν μιας βραχύβιας προσπάθειας για την ίδρυση ενός σοσιαλιστικού κράτους που έλαβε τη μορφή δημοκρατίας των εργατικών συμβουλίων (Räterepublik). Για μια στιγμή όλα έμοιαζαν πιθανά, όπως περιγράφει ο Φόλκερ Βάιντερμαν στους «Ονειροπόλους» (εκδ. Αγρα), ένα ιστορικό ρεπορτάζ όπου τα γεγονότα ξεδιπλώνονται με κινηματογραφικό στυλ μέσα από τη ματιά των πρωταγωνιστών εκείνων των ημερών.

Ανάμεσα στους τελευταίους, ο δημοσιογράφος και θεατρικός κριτικός Κουρτ Αϊσνερ, ο πρώτος πρωθυπουργός του ελεύθερου Κράτους της Βαυαρίας, ο οποίος δολοφονήθηκε από έναν φανατικό φιλοβασιλικό εθνικιστή. Επίσης, οι πασιφιστές συγγραφείς Ερνστ Τόλερ, Γκουστάβ Λαντάουερ και Εριχ Μίζαμ, που ανέλαβαν για πολύ λίγο την εξουσία μετά τη δολοφονία του Αϊσνερ. Κάπου εκεί κοντά παρακολουθεί ο ευαίσθητος Ράινερ Μαρία Ρίλκε, ενώ ο Τόμας Μαν, αρχικά γεμάτος δισταγμούς και αμφιβολίες για την επανάσταση, έχει τον ρόλο του κριτικού παρατηρητή (είναι η περίοδος που γράφει τους «Στοχασμούς ενός απολιτικού», υποστηρίζει τον γερμανό αυτοκράτορα Βίλχελμ Β’ και είναι αντίθετος με τον φιλελευθερισμό).

Ολα ξεκίνησαν το 1918. Στο μέτωπο οι στρατιώτες αρνούνται να πολεμήσουν. Πρώτοι στασιάζουν οι ναύτες του Κιέλου, «τα γαλάζια αγόρια του Κάιζερ». Γνωρίζουν ότι ο πόλεμος έχει κριθεί και δεν θέλουν να πεθάνουν λίγο πριν από τη βέβαιη ήττα και την τελική παράδοση. Η επανάσταση είχε ήδη ξεκινήσει.

Ο λαός νιώθει συντετριμμένος και οι πολίτες δεν έχουν να πιστέψουν σε τίποτα. Χρειάζεται μια νέα κοινωνική οργάνωση. Ο παλιός κόσμος είχε καταρρεύσει και η ευκαιρία για τη δημιουργία ενός νέου από το μηδέν ήταν τώρα μοναδική. Ηταν εμφανές ότι η μοναρχία δεν μπορούσε να διαχειριστεί τις τρομακτικές συνέπειες του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Ο Λουδοβίκος Γ’ ήδη γνώριζε ότι ο χρόνος του είχε τελειώσει. Οι οπαδοί του SPD ζητούσαν ειρήνη και ελευθερία, όμως οι ανεξάρτητοι σοσιαλιστές και υποστηρικτές του Κουρτ Αϊσνερ φώναζαν πως «δεν υπάρχει ειρήνη δίχως επανάσταση». Στο Βερολίνο  είχε ξεσπάσει επίσης μια επανάσταση, αλλά ο έντονος παραταξιακός της χαρακτήρας και οι σφοδρές συγκρούσεις μεταξύ σοσιαλδημοκρατών και κομμουνιστών την έπνιξαν στο αίμα από την πρώτη στιγμή.

Στο Μόναχο η επανάσταση είχε περισσότερο ουμανιστικό χαρακτήρα και οι διαφορές των κομμάτων δεν κυριαρχούσαν – τουλάχιστον στην αρχή. Ο Κούρτ Αϊσνερ, επηρεασμένος από τον γερμανικό ιδεαλισμό, φιλειρηνιστής που επέκρινε ανοιχτά τη φιλοπολεμική πολιτική ορισμένων κύκλων του Ράιχ και είχε φυλακιστεί στο παρελθόν επειδή βοήθησε στην οργάνωση απεργίας εργατών, γίνεται ο πρώτος πρωθυπουργός του ελεύθερου Κράτους της Βαυαρίας.

Αν και γοητευμένος από τα γεγονότα και την επανάσταση στη Ρωσία, δεν βάσισε το πρόγραμμα του στις επιταγές κάποιου κόμματος, αλλά στη λογοτεχνία και τη μουσική. Στον Μπετόβεν, στον Γκαίτε και στον Χέλντεριν, ενώ προσδοκούσε σε μια νέα κοινότητα υπό την κυριαρχία των βιβλίων και της μουσικής.

Αστείο και μεθύσι

Ωστόσο το όνειρο κράτησε πολύ λίγο. «Η πολιτική πραγματικότητα την πήρε και τη σήκωσε την κυβέρνηση των καλλιτεχνών. Πάει. Την έκανε σκόνη. Ενα όνειρο ήταν και τελείωσε. Ενα αστείο. Ενα μεθύσι. Το όραμα του Αϊσνερ για κυβέρνηση του λαού αποδείχθηκε ένα παραμύθι. Αποκύημα της φαντασίας ενός καλλιτέχνη, πλάσμα των ονείρων μιας νύχτας, όπου όλα έμοιαζαν δυνατά και πιστευτά. Δεν ήταν βασιλιάς του λαού. Οσο κι αν το ήθελε, ο Αϊσνερ δεν μπορούσε να υπηρετήσει τη βούληση του λαού – δεν είχε καν λαό στη Βαυαρία» αναφέρεται στο βιβλίο. Μόνο το 2,5% των ψηφοφόρων είχαν ψηφίσει το USPD του Αϊσνερ. Μια εκλογική πανωλεθρία. Το SPD είχε αποσπάσει το 33% ενώ το συντηρητικό Βαυαρικό Λαϊκό Κόμμα 35%. Το νεοσύστατο Κομμουνιστικό Κόμμα Γερμανίας είχε αποφασίσει να μποϊκοτάρει τις εκλογές και δεν είχε πάρει μέρος.

Παρά την ταπεινωτική ήττα, ο Αϊσνερ παραμένει πιστός στις θέσεις και στα οράματά του. Το ότι στο SPD «έχουν πίσω τους δώδεκα εκατομμύρια ψηφοφόρους δεν αποδεικνύει την αξία ή την ορθότητα της πολιτικής τους. Η αλήθεια δεν είναι άθροισμα, δεν είναι το αποτέλεσμα αριθμητικών πράξεων». O Ερνστ Τόλερ υπήρξε για μόλις έξι μέρες πρόεδρος. Τον διαδέχτηκε ο Εουτζέν Λεβίν, όταν το Κομμουνιστικό Κόμμα της Γερμανίας ανέλαβε την εξουσία της Δημοκρατίας των Συμβουλίων. Την 1η Μαΐου ισχυρές μονάδες των Freikorps και του πρωσικού πεζικού, εξοπλισμένες με φλογοβόλα, βαρύ πυροβολικό, θωρακισμένα οχήματα, ακόμα και με αεροπλάνα, επιτέθηκαν στο Μόναχο. Ο Λεβίν συνελήφθη, καταδικάστηκε για εσχάτη προδοσία σε θάνατο και εκτελέστηκε. Τα  Freikorps, όπως συνέβη στο Βερολίνο και στη Βρέμη, επέβαλαν καθεστώς τρόμου με χιλιάδες συλλήψεις και χιλιάδες εκτελέσεις κομμουνιστών και αναρχικών.

Σε τρεις μέρες τα πάντα είχαν τελειώσει. Η κυβέρνηση Χόφμαν (Hoffman) επανήλθε στην έδρα της, αλλά το Μόναχο μετατράπηκε σε προπύργιο της γερμανικής Ακροδεξιάς. Μετά τα αιματηρά γεγονότα, το χάσμα μεταξύ Σοσιαλδημοκρατών και των Κομμουνιστών βάθυνε περισσότερο. Τις εκλογές του 1919 θα κερδίσει ο σοσιαλδημοκράτης Εμπερτ, αλλά η φτώχεια και η ανέχεια έχουν γονατίσει τον γερμανικό λαό. Οι εξελίξεις στο εσωτερικό της ηττημένης και καθημαγμένης Γερμανίας θα είναι ραγδαίες. Είναι η ευκαιρία που περιμένει ο Χίτλερ. Η ρητορική του δεινότητα μαγεύει τα πλήθη. Ο εφιάλτης έχει ήδη ξεκινήσει.

Volker Weidermann
Ονειροπόλοι
Μτφ. Μαρία Αγγελίδου
Εκδ. Αγρα, σελ. 323
Τιμή: 17,50 ευρώ