Η τέχνη της ψευδαίσθησης

Εικόνες που μοιάζουν με σεληνιακά τοπία, ενώ στην πραγματικότητα είναι γήινα. Παλιές φωτογραφίες που αρχίζουν να αποσυντίθεται και νυχτερινές λήψεις ενός έναστρου ουρανού που φέγγει μέσα από τα… έντομά του. Αυτές είναι οι διαφορετικές θεματικές ενότητες της έκθεσης του ισπανού φωτογράφου Ζοάν Φοντκουμπέρτα που διοργανώνεται στο πλαίσιο της 7ης Μπιενάλε Σύγχρονης Τέχνης Θεσσαλονίκης στο Μουσείο Φωτογραφίας της πόλης.

Ο ισπανός φωτογράφος θεωρείται από τους σημαντικότερους δημιουργούς της ευρωπαϊκής φωτογραφίας του χώρου, αφού χάρη στο έργο του τις τελευταίες δεκαετίες έχει καταφέρει να επηρεάσει πολλούς συναδέλφους του. Οι εικόνες του, από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 κιόλας, επιχειρούν να τραβήξουν το χαλί κάτω από τα πόδια του θεατή παίζοντας με τις έννοιες της (φωτογραφικής) πραγματικότητας και του έργου τέχνης. Παράλληλα, γεννούν και μια κριτική διάθεση απέναντι στην ίδια τη φωτογραφία, την τέχνη αλλά και την κάθε μορφής εξουσία που μπορεί αυτές να κουβαλούν. «Η επιθυμία του είναι να ξυπνήσει στον θεατή το ενδιαφέρον και την αμφισβήτηση, η οποία μάλιστα μπορεί να συνεχιστεί και στην πραγματικότητα. Στήνει συνθήκες οπτικής πλάνης και θέασης, όπου οι θεατές νομίζουν ότι βλέπουν κάποια πράγματα αλλά στην πορεία αντιλαμβάνονται ότι υπάρχει και άλλη ανάγνωση από τη δική τους, και μάλιστα συχνά πολύ διαφορετική» αναφέρει στο «Νσυν» ο Ηρακλής Παπαϊωάννου, επιμελητής της έκθεσης και ένας από τους συνολικά δέκα επιμελητές της Μπιενάλε.

ΤΡΕΙΣ ΕΝΟΤΗΤΕΣ. Ο Φοντκουμπέρτα από τη Βαρκελώνη πέρα από τους συμβατικούς χώρους έκθεσης επιλέγει να παρουσιάζει τα έργα του και σε μουσεία φυσικής ιστορίας συνεχίζοντας το παιχνίδι της αμφισβήτησης σε έναν τόπο όπου ο επισκέπτης δύσκολα θα αμφισβητούσε το επιστημονικό τους επίχρισμα. Στη  Θεσσαλονίκη, ντύνει τους τοίχους του Μουσείου Φωτογραφίας με συνολικά 12 εικόνες από τρεις διαφορετικές καλλιτεχνικές του ενότητες. Η πρώτη τετράδα έργων ανήκει στη σειρά «Constellations» από το 1993 και θυμίζει αρκετά αστροφωτογραφίες. Εδώ, ο φωτογράφος έκανε νυχτερινές λήψεις του ουρανού ένα καλοκαίρι μέσα από το παρμπρίζ του αυτοκινήτου του, το οποίο είχε πάνω του σκοτωμένα έντομα. Το αποτέλεσμα θυμίζει αρκετά το ουράνιο τοπίο, μόνο που δεν είναι, επιστρέφοντας στην έννοια της αμφισβήτησης που τον χαρακτηρίζει ως καλλιτέχνη. Η αστρική εμπειρία ολοκληρώνεται στις λεζάντες των εικόνων όπου αναγράφονται τα ονόματά τους εμπνευσμένα από τα ουράνια σώματα μαζί με τις συντεταγμένες τους στο Σύμπαν.

Η δεύτερη ενότητα έργων έρχεται από τη σειρά «Orogenesis» του 2002, όπου ο Φοντκουμπέρτα, χρησιμοποιώντας ένα λογισμικό του στρατού, στήνει τρισδιάστατες φανταστικές εικόνες. Αν και συνήθως το λογισμικό αυτό μπορεί να συνθέσει προσεγγιστικά την εικόνα ενός τοπίου από χάρτες, ο φωτογράφος το τροφοδότησε με έργα τέχνης ανατρέποντας τη βάση του και καταλήγοντας σε ετερόκλητα αποτελέσματα. Τα έργα καλλιτεχνών όπως οι Ανσελ Ανταμς, Ατγκετ, Χοκουσάι και Καντίνσκι γεννούν φανταστικές αναπαραστάσεις που συνδιαλέγονται με αυτό που νομίζει ο θεατής και την καλλιτεχνική πραγματικότητα.

Η έκθεση του ισπανού δημιουργού ολοκληρώνεται με την τετράδα έργων από τη σειρά «Trauma» του 2016. Εκεί ο ίδιος επιστρατεύει κατεστραμμένες εικόνες από φωτογραφικά αρχεία όπου διακρίνονται αχνές μορφές και τις απαθανατίζει είτε τμηματικά είτε ολόκληρες. Με αυτόν τον τρόπο καταφέρνει να βάλει τον θεατή του σε μια αναζήτηση της πραγματικότητας πίσω τα συγκεκριμένα έργα αλλά και των στοιχείων που αρχικά μπορεί να τις απάρτιζαν.

INFO{CR}7η Μπιενάλε Σύγχρονης Τέχνης Θεσσαλονίκης, από 12 Οκτωβρίου {LF}έως 16 Φεβρουαρίου.