Αναζητώντας τον Σοφοκλή

Μπορεί μια βιογραφία να μην αφηγείται τη ζωή τού υπό διερεύνηση προσώπου; Μπορεί, αντιθέτως, να αναδεικνύει την εποχή, το περιβάλλον και, στην περίπτωση του Σοφοκλή, την πόλη μέσα στην οποία μεγαλούργησε; Ο τίτλος «Sophocles» του κορυφαίου κλασικιστή Ζακ Ζουανά είναι προφανώς γνωστός στην ερευνητική κοινότητα από το 2008, οπότε πρωτοεκδόθηκε στα γαλλικά (Librairie Artheme Fayard), και παρέχει τις απαραίτητες – καταφατικές – απαντήσεις. Για τις ανάγκες του «Βιβλιοδρομίου» διαβάσαμε την έκδοση του Princeton University Press (2018, σε μετάφραση Steven Rendall), η οποία ανανέωσε το ενδιαφέρον της κριτικής («Journal of Hellenic Studies», «Classical Review»).

Ο Ζουανά γνωρίζει τις δεσμεύσεις και τους περιορισμούς ανάμεσα στους οποίους αναζητά το άγιο δισκοπότηρο. Οφείλει να βασιστεί σε θραυσματικές μαρτυρίες συγχρόνων του Σοφοκλή ή, στην πλειονότητά τους, μεταγενέστερων συγγραφέων. Εχει στη διάθεσή του, όπως όλοι, μόνο 7 σωζόμενες από τις συνολικά 123 (ή 130) τραγωδίες που έγραψε ο μεγάλος ποιητής. Γι’ αυτό και σημαντικό τμήμα της εξαντλητικής αυτής έκδοσης (σελ. 547 – 613) εμπεριέχει τα σωζόμενα αποσπάσματα από άλλα θεατρικά του, όπου σημαντικό εύρημα, ως γνωστόν, είναι ο πάπυρος με το σατυρικό δράμα «Ιχνευταί». Πρέπει να διαχειριστεί με χειρουργική ακρίβεια και ευφυΐα τα αρχαιολογικά και πραγματολογικά τεκμήρια από την αρχαία Ελλάδα διαχωρίζοντας τα γεγονότα από τις εικασίες. Το πετυχαίνει, για παράδειγμα, όταν περιγράφει ποιον ρόλο έπαιξε ο Σοφοκλής, ως ιερέας του θεραπευτή Αλωνα, ώστε να εισαχθεί στην Αθήνα η λατρεία του Ασκληπιού. Επειδή μάλιστα υποδέχθηκε στο σπίτι του την αντιπροσωπεία του θεού από την Επίδαυρο τιμήθηκε μετά θάνατον με το προσωνύμιο Δεξίων («αυτός που δεξιώθηκε»). Αδύνατο, ωστόσο, κατά τον Ζουανά, παραμένει «να προσδιορίσουμε με ακρίβεια πού βρισκόταν το ιερό του ήρωα Σοφοκλή», μετά την ανάλυση χωρίου από βυζαντινό λεξικό του 9ου αιώνα.

Ο Σοφοκλής ως θρησκευτικός λειτουργός είναι ένα από τα υποκεφάλαια στα οποία επιμένει ο συγγραφέας, μαζί με εκείνο των πολιτικών αξιωμάτων που κατείχε: ελληνοταμίας, στρατηγός του Περικλή και του Νικία, και, σύμφωνα με μία αποδεκτή πλέον ερμηνεία, ένας από τους δέκα «πρόβουλους» που έδωσαν ψήφο ανοχής στην εγκαθίδρυση του ολιγαρχικού κινήματος των 400 στην Αθήνα του 411 π.Χ., ελλείψει καλύτερης πολιτικής πρότασης για το αδιέξοδο μετά τον Πελοποννησιακό Πόλεμο. Ο Ζουανά παρακολουθεί τον βιογραφούμενό του με την τεχνική του κυβισμού. Μέσα στον «Φιλοκτήτη» (409 π.Χ.) διερευνά εκ νέου τους παραλληλισμούς του ιλιαδικού ήρωα με τον Αλκιβιάδη, υπενθυμίζοντας την αμφιλεγόμενη θεωρία του M. Lebeau le cadet. Στην ίδια τραγωδία αναδεικνύει τη λατρεία του Ηρακλή και του Ασκληπιού στην Αθήνα. Συγκρίνει την εικόνα του βασιλιά Θησέα στους τρεις κορυφαίους τραγικούς ως πρόβλημα αναπαράστασης ανάμεσα στη μυθική και τη δημοκρατική Αθήνα. Και κάτι ακόμη, που συνήθως λησμονούμε κατά την ανάγνωση των τραγωδιών: υποδεικνύει την ευφυΐα του Σοφοκλή όσον αφορά τη διανομή των ρόλων και τις σκηνικές λύσεις, με δεδομένο τον περιορισμό των τριών ηθοποιών. Ο ίδιος είχε εισαγάγει τον τρίτο, αλλά οι δεσμεύσεις που έπρεπε να ξεπεράσει φαίνονται ανάγλυφα στην περίπτωση της «Αντιγόνης» με τους 9 χαρακτήρες!

Τέκνο της κλασικής εποχής

Στη βιογραφία αυτή ο Σοφοκλής δεν είναι μόνο ο θριαμβευτής σε 24 αγώνες δράματος (ο Αισχύλος είχε ανακηρυχθεί πρώτος σε 13 και ο Ευριπίδης σε 4), ούτε μόνο το τέκνο του Ιππιου Κολωνού, που επιβιώνει των άλλων τραγικών πεθαίνοντας το 406/ 405 π.Χ. σε ηλικία 90 ετών (ο Ευριπίδης είχε πεθάνει τον προηγούμενο χρόνο). Είναι, κυρίως, το τέκνο της κλασικής εποχής, με όλο το μεγαλείο και τα δεινά που συνεπάγεται για την Αθήνα. Ο Ζουανά παρατηρεί, για παράδειγμα, την εφιαλτική εικόνα του λοιμού στην αρχή του «Οιδίποδα τυράννου», εκεί όπου η Θήβα «βουλιάζει μες στη δίνη των αιμάτων και δεν μπορεί την κεφαλή της να σηκώσει απ’ τον θολό βυθό να πάρει λίγη ανάσα» (μτφ. Κ.Χ. Μύρη). Δεν είναι ο μόνος μελετητής, λοιπόν, που ξετυλίγει το νήμα ως τον «μεγάλο λοιμό που χτύπησε την Αθήνα στην αρχή του Πελοποννησιακού Πολέμου», κατά την περιγραφή του Θουκυδίδη. Ο Σοφοκλής μάλιστα ήταν περίπου συνομήλικος του Περικλή, όταν ο ηγέτης της πόλης έσβηνε από τον λοιμό στην ηλικία των 67 ετών, έχοντας δει να πεθαίνουν η αδερφή και οι δύο γιοι του.

Από τη στιγμή που ο συγγραφέας ξεκινήσει την ανάλυση των τραγωδιών (σ.σ. 111 – 470) δεν θα σταματήσει να επανέρχεται στο ερμηνευτικό τους κλειδί: δεν μπορούμε να τις διαβάσουμε σε βάθος χωρίς επαρκή γνώση για τις πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες του 5ου αιώνα π.Χ. Πόσω μάλλον, όταν το υπό διερεύνηση υλικό είναι ελάχιστο μόνο τμήμα από το χαμένο μεγαλείο των τραγικών. Στην προσπάθειά του πάντως αυτή, ο Ζουανά εξετάζει τα μεγάλα «θέματα» των σοφόκλειων τραγωδιών: τον τρόπο που ο ποιητής «ξαναδιάβασε» και χρησιμοποίησε τους μύθους των ομηρικών έργων και άλλων επικών κύκλων (128 – 177), τις λύσεις που έδωσε στα προβλήματα σκηνικού χρόνου και χώρου, όπως προαναφέρθηκε (178 – 292), την παρουσίαση των χαρακτήρων (293 – 364) και των σχέσεων μεταξύ ανθρώπων και θεών (365 – 405), καθώς και τη διαχείριση της περίφημης τραγικής ειρωνείας (406 – 454).

Αναζητώντας τον Σοφοκλή μεταξύ μύθων και πραγματικότητας, ανασκαφικών δεδομένων και ανάλυσης λόγου, ο Ζουανά μεταφέρει στον αναγνώστη και όλες τις νεότερες ερμηνείες της διεθνούς βιβλιογραφίας, σ’ αυτή την αναθεωρημένη αγγλική έκδοση, η οποία ξεκινάει με ένα κωμικό στιγμιότυπο. Την περιγραφή του στρατηγού Σοφοκλή, κατά την επίσκεψή του στη Χίο, από τον ποιητή Ιωνα (όπως διασώζεται στους «Δειπνοσοφιστές»): «Ερχεται στο κέφι ύστερα από μερικά ποτά και είναι πολύ έξυπνος…  Λέει στον συνδαιτυμόνα του: Πόσο όμορφος είναι ο στίχος του Φρύνιχου “Το φως της αγάπης λάμπει στα κατακόκκινα μάγουλα”». Ακόμη και αν το ανέκδοτο αντανακλά την όψη ενός φαντάσματος, απηχεί και μια διάσταση της ιστορίας: τον κορυφαίο τραγικό που αναπαριστούσε τα ανθρώπινα δεινά επί σκηνής κερδίζοντας παράλληλα την αποδοχή των συγχρόνων και της πόλης του.