Στον Σοφοκλή με διαρκείας!

Η αθηναϊκή παράδοση μας πληροφορεί (μάλλον πρόκειται για ένα εκ των υστέρων εύρημα) πως τη χρονιά που ο Αισχύλος ναυμαχούσε στη Σαλαμίνα (480 π.Χ.), ο Σοφοκλής, έφηβος, χόρευε στο Άστυ στις εορτές που γίνονταν για τη νίκη, ενώ την ίδια χρονιά γεννιόταν ο Ευριπίδης! Εκείνο όμως που δεν ήταν ευφυής κατασκευή είναι το πραγματικό γεγονός πως ο Σοφοκλής γεννήθηκε στις αρχές του 5ου π.Χ. αιώνα και πέθανε γύρω στα 100 στο τέλος του.

Αυτό σημαίνει πως η ζωή του μεγάλου δραματουργού διατρέχει τον κλασικό αιώνα από τη Μάχη του Μαραθώνα (490 π.Χ.) έως την καταστροφή της Αθήνας από τον σπαρτιατικό στρατό (404 π.Χ.) που σήμανε και την κατάργηση της άμεσης δημοκρατίας, την οποία εμπνεύστηκε και θεσμοθέτησε, όταν ο Σοφοκλής δεν είχε ακόμη γεννηθεί, ο Κλεισθένης.

Ανάλογη ηλικιακή ταύτιση με την Αναγέννηση είχε ο ζωγράφος Τισιανός και στα χρόνια μας ο μεγάλος μαθηματικός Μπέρτραντ Ράσελ.

Κάνω αυτές τις αναφορές για να αντιληφθούμε τι ταλέντο προσαρμογής χρειάζεται ένας δημιουργός που διατρέχει τις αλλαγές της εποχής του. Ο Σοφοκλής πέθανε (ενώ μάλιστα πένθησε τον Ευριπίδη προσερχόμενος χωρίς στεφάνι στους δραματικούς αγώνες) έχοντας βιώσει τη μεγάλη ακμή των Αθηνών, τη θαλασσοκρατορία τους, ύστερα τον Πελοποννησιακό πόλεμο και αφού υπέστη τους τριάκοντα τυράννους, είδε να γκρεμίζεται με μουσικές από άντρες, γυναίκες και παιδιά το θεμιστόκλειο τείχος, η «ατομική βόμβα» της εποχής. Ανδρώνεται την εποχή που εκτοξεύει τη φιλοσοφία στο άπειρον ο Ηράκλειτος και πεθαίνει με τους σοφιστές να κατακλύζουν το Αστυ.

Γεννήθηκε με τον πώρινο Παρθενώνα στον Βράχο της Ακροπόλεως, ήταν στα εγκαίνια του ναού επί Περικλέους, είδε την Ακρόπολη να γίνεται καταφύγιο των γερόντων στην πολιορκία των Αθηνών από τον Παυσανία.

Και ως θεατρικός ποιητής παρέλαβε μισό αιώνα μια νέα μεγάλη τέχνη, την τραγική, και την είδε να καταρρέει χωρίς χορούς μετά την ήττα δίνοντας τη σκυτάλη στην εποχή του αστικού θεάτρου του Μενάνδρου. Είχε τη δυνατότητα σε εποχές οικονομικής ευμάρειας να κάνει γενναιόδωρες «παραγωγές». Κατασκεύασε σκηνικά, έκανε τους υποκριτές από δύο τρεις, άρα πολλαπλασιάζοντας τους ρόλους, και αύξησε τον αριθμό των μελών του Χορού από 12 σε 15. Στην παρουσίαση των τριών διαγωνιζόμενων τετραλογιών, 180 αθηναίοι έφηβοι σιτίζονταν και στεγάζονταν δημοσία δαπάνη προετοιμάζοντας τα έργα (60 έφηβοι ανά τετραλογία).

Θυμίζω πως ο Αισχύλος έπαιζε ρόλους στα έργα του, ο Ευριπίδης όχι. Ο Σοφοκλής έπαιξε στην αρχή, αλλά έχοντας ασθενική φωνή περιορίστηκε σε γυναικείους ρόλους και θριάμβευσε σφαιρίζοντας όταν ο Οδυσσέας κρυβόταν στον γιαλό ως Ναυσικά!

Εγραψε 90 έργα και σώθηκαν μόνο 7. Και απόσπασμα από ένα σατυρικό του δράμα, τους «Ιχνευτές». Το αριστούργημα των αιώνων «Οιδίπους Τύραννος» πήρε, όχι το πρώτο, αλλά το δεύτερο βραβείο. Πιθανόν ενόχλησε το συντηρητικό κοινό (το κοινό της Δημοκρατίας που έστειλε το κώνειο στη φυλακή του Σωκράτη).

Μια πληροφορία που έρχεται από την εποχή του μας λέει πως μετέσχε στην ολιγαρχική διακυβέρνηση των λίγων μηνών κατά τη διάρκεια του Πελοποννησιακού Πολέμου. Πάντως στα βαθιά του γηρατειά εκτέλεσε ως ιερέας της οικογενειακής φατρίας τη θυσία προς τους θεούς στην Αυλή του. Το αρχαιότερο σωζόμενο έργο του είναι ο «Αίας», που υφολογικά βρίσκεται κοντά στον τρόπο του Αισχύλου. Το τελευταίο σωζόμενο έργο του είναι (από όσα παίχτηκαν, ο «Κολωνός» παίχτηκε μετά θάνατον) ο «Φιλοκτήτης» και το ύφος του παραπέμπει στον Ευριπίδη. Είναι μάλιστα το μόνο από τα σωζόμενα που έχει από μηχανής θεό – μανιέρα του Ευριπίδη. Αυτό βέβαια σημαίνει βηματισμό συγχρονισμένο με την εποχή του και τις ιδέες και τα γούστα της.

Η λέξη «ηθοποιός» είναι μόλις του 1832 και σημαίνει αυτός που ηθικοποιεί με τα έργα του θεάτρου την κοινωνία. Αργότερα σήμανε τον υποκριτή, τον θεατρίνο. Ομως είναι σοφόκλειος όρος η λέξη, ο όρος ηθοποιία, δηλαδή το τάλαντο του δραματικού ποιητή να πλάθει ρόλους, με αντιφάσεις, με τόλμη, με απελπισία, με οργή, με φιλική διάθεση ή με εχθρικό μίσος. Συνήθως σύνθετος με πολλές απ’ αυτές τις ιδιότητες. Τα περισσότερα από τα θεατρικά πρόσωπα των τραγωδιών του Σοφοκλή έχουν ένα έμμονο πάθος που τα οδηγεί είτε στον θρίαμβο των επιδιώξεων είτε στην καταστροφή.

Σημείωσα ήδη πως από μηχανής θεό είχε μόνο ο «Φιλοκτήτης». Στις άλλες τραγωδίες (η Αθηνά στον «Αίαντα» δεν είναι από μηχανής, ομιλεί χωρίς να φαίνεται από τους ήρωες) υπάρχει λύση συχνά τολμηρή (στην «Ηλέκτρα» οι μητροκτόνοι δεν τιμωρούνται) είτε συχνά θεολογική (ο Οιδίπους στον Κολωνό πεθαίνοντας αποθεώνεται κυριολεκτικά) είτε και πολιτική («Αίας») είτε ακόμη και φιλάνθρωπη (θάνατος Ηρακλέους στις «Τραχίνιες»).

Οι μελετητές του Σοφοκλή, αφού ως είναι φυσικό διαπιστώνουν πως η ακμή του συμπίπτει με την κυριαρχία του Περικλέους, βλέπουν στον «Οιδίποδα Τύραννο» μια κριτική της πολιτικής αλαζονείας. Εξάλλου το έργο αρχίζει με έναν λοιμό, όπως αυτόν που ταλάνισε την Αθήνα πολιορκημένη με το ένα τρίτο του πληθυσμού νεκρό σε σωρούς σορών στα άλση. Το μεγάλο έργο του «Αντιγόνη» αντιπαραθέτει το έννομο κράτος στην εθιμική ηθική παράδοση. Ισχύει ακόμη ακόμη και στην Αμερική. Οποιος έχει μπει σε ελληνικό, εβραϊκό ή νέγρικο σπίτι, το γνωρίζει.

Προσωπικά έχω μεταφράσει πλην του «Φιλοκτήτη» όλα τα έργα του Σοφοκλή και τα έχω δει σε διαφορετικές ερμηνευτικές προσεγγίσεις με τη Συνοδινού, τη Βαλάκου, την Κατσέλη, τον Τζόγια. Η πρώτη ήταν η «Ηλέκτρα» το 1972 στην Επίδαυρο, απ’ όπου μετρώ τα σβησμένα κεριά της διανομής: Ευαγγελάτος, Πάτσας, Κατσέλη, Βαλάκου, Δ. Βεάκης, Τζόγιας, Φυσσούν. Η μετάφραση του Σοφοκλή είναι μια απόλαυση, πρώτα γιατί είναι ένα κείμενο της ακμής της Δημοκρατίας, είναι όμως και μια τεχνική ενός μάστορα του θεάτρου και βέβαια ενός μεγάλου λυρικού στα χορικά. Προσωπικά βρήκα τη μετάφραση στο Α’ στάσιμο του Γρυπάρη («Πολλά τα δεινά»): «Πολλά τα θάματα». Έτσι παιζόταν ως τότε. Τόλμησα να μεταφράσω εκ των ένδον: «Πολλά γεννούν το δέος». Το «δέος» γεννά τραγωδία, ο «φόβος» αστυνομία και ο «τρόμος» θρίλερ!