«Νεφέλες», Φελίνι και ποπ

«Οι Νεφέλες γίνονται ό,τι θελήσουν». Μεταμορφώνονται ανάλογα με την επιθυμία του λαϊκού ήρωα Στρεψιάδη (Γιώργος Γάλλος) να αποφύγει τους δανειστές του και να γλιτώσει από τα χρέη. Παίρνουν με το μέρος τους τον άσωτο γιο του Φειδιππίδη (Αινείας Τσαμάτης), που χάνει μια περιουσία στα άλογα. Εμφανίζονται στην αρχή της παράστασης σαν ομάδα γυμνασμένη που παίζει κουτσό, καθοδηγούμενη από το μέτρημα της Καρυοφυλλιάς Καραμπέτη. Μια φελινική στιγμή, σε ένα περιβάλλον που γίνεται ολοένα και πιο τσιρκολάνικο όσο περνά η ώρα.

Εδώ είναι η επικράτεια των Σύννεφων: είναι ά-σχημα, αλλά στη συνέχεια παίρνουν σχήμα, ανάλογα με τις προβολές των εφήμερων ανθρώπων. Τι θέλει ο Στρεψιάδης; Να γλιτώσει από τους τόκους και τις μηνύσεις των δανειστών του; Ολα θα του τα δώσουν οι Νεφέλες, υπό έναν όρο. Και αυτός ο ήρωας – ειδικά σ’ αυτή τη «δύστροπη» κωμωδία του Αριστοφάνη – θα υποταχθεί στον ζυγό του κωμικοτραγικού (του «σπουδαιογελοίου»). Οι «Νεφέλες» δεν είναι καν διακωμώδηση της τραγωδίας (κάποια στιγμή στην Παράβαση αναφέρεται η Ηλέκτρα που ψάχνει τον βόστρυχο του Ορέστη, για να δει αν ταιριάζει με τον δικό της – «μπηχτή» του Αριστοφάνη στον Αισχύλο, ανάλογη με το σχόλιο που είχε κάνει ήδη ο Ευριπίδης στη δική του «Ηλέκτρα»). Είναι μια αντεστραμμένη τραγωδία, αν ο σκηνοθέτης, ο ερμηνευτής και ο μεταφραστής επιθυμούν να τη δουν ως τέτοια.

Ο Δημήτρης Καραντζάς, που ανήκει στους χαρισματικούς δημιουργούς της νεότερης γενιάς, ακόμη και μέσα στον πληθωρισμό των παραγωγών που αναλαμβάνει, εντόπισε τα κωμικοτραγικά στοιχεία του έργου και τα τοποθέτησε μέσα σε μια μεγάλη σουρεαλιστική αφήγηση, όπου οι Νεφέλες έδειχναν στον Στρεψιάδη ότι είναι σαν κι αυτόν: εφήμερες, εύπλαστες, ευπροσάρμοστες, περισσότερο γήινες απ’ όσο μπορούσε κανείς να τις φανταστεί. Ολα αυτά με στοιχεία γνήσιας λαϊκής κωμωδίας που αναζητούσε το γέλιο – σε μια θαυμαστή επικοινωνία με το κοίλο -, αλλά και την ποιητικότητα του Αριστοφάνη – ίσως εδώ χρειαζόταν περισσότερος χρόνος για να αναδειχθούν οι διαφορετικές αποχρώσεις. Οπου λαϊκό πάντως, σημειώστε το ποπ, έτσι όπως το προσεγγίζει η νέα γενιά των ελλήνων δημιουργών.

Η Παράβαση, που δεν έχει ευτυχήσει σε παλιότερες διανομές, εδώ αναδείχθηκε σε comedy concept: οι ηθοποιοί του Χορού, με επικεφαλής τον Χρήστο Λούλη – Αριστοφάνη, στρέφονται προς τους θεατές με ένα κρεσέντο αναφορών από την επικαιρότητα. «Δεκαεφτά φορές μπήκα στο παραβάν αυτό το καλοκαίρι» λέει η Ευδοξία Ανδρουλιδάκη, εκ των κορυφαίων του Χορού. «Εχω παίξει μέχρι και σε νταμάρια. Μου χρωστάνε, δεν τους χρωστάω» ακούγεται ο έξοχος Πάνος Παπαδόπουλος (μαθητής α’) παίζοντας τον ηθοποιό που συμμετέχει σε μια ακόμη παράσταση για να βγάλει τα προς το ζην.

«Γ…Ω ΤΟΝ ΣΛΗΜΑΝ». Ο Καραντζάς και οι συντελεστές έχουν αποφασίσει να αξιοποιήσουν ως ανατρεπτικό στοιχείο ακόμη και τη δομή της κωμωδίας (με τις δύο παραβάσεις), ακόμη και τη χρονική συγκυρία της παράστασης, ακόμη και την παροιμιώδη ακουστική του θεάτρου: κάποια στιγμή οι ηθοποιοί απαιτούν άκρα σιωπή από το κοινό για να ρίξουν το νόμισμα πάνω στη θυμέλη και ν’ ακουστεί σε όλες τις κερκίδες. Ενα επιμελημένα «βέβηλο» σχόλιο κατά της σοβαροφάνειας, το οποίο μάλιστα ακολουθεί η Παράβαση 112 του Νίκου Καραθάνου – Σωκράτη, που θυμίζει τον λαϊκό θρύλο για την ανακάλυψη πολλών αρχαίων θεάτρων και τη συνεπακόλουθη κόπωση των ηθοποιών: «Επεσε το κατσίκι του βοσκού στην τρύπα; Αφήστε το, παρατήστε το εκεί. Γα…ώ τον Σλήμαν και τους γερμανούς αρχαιολόγους. Βρήκες το κατσίκι; Θα έχεις φεστιβάλ».

Ακόμη και αν αυτή η επινοημένη παράβαση δεν έδενε απολύτως με τη συνολική σύλληψη, ο Νίκος Καραθάνος, ο οποίος λειτουργούσε και σαν σήμα κατατεθέν στο ανέβασμα του νέου Αριστοφάνη, χάριν των δικών του «Ορνίθων» (2016), πέτυχε κάτι πολύτιμο. Να εξαφανίσει από τη σκηνή τον ιστορικό Σωκράτη και τις δικές μας προβολές για τον φιλόσοφο ή το «θύμα του Αριστοφάνη». Επλασε από την αρχή τον δικό του σουπερστάρ, που διευθύνει το «φροντιστήριο των σοφών ψυχών» και γνωρίζει ότι δεν είναι αυτός που φαντασιώνονται οι άλλοι. Σε μία από τις αρκετές προσθήκες – ευρήματα της παράστασης, ο Σωκράτης ρίχνει μια σφαλιάρα στον Αριστοφάνη και φωνάζει με παράπονο: «Δεν είμαι αυτός που έγραψες». Ολοι οι ηθοποιοί δούλεψαν σε ένα άρτιο σύνολο με πολλές καλές στιγμές, αλλά ίσως αξίζει ειδική μνεία στην Καραμπέτη, που έπαιζε με αυτοσαρκασμό σαν να έπαιζε κωμωδία επί χρόνια (ένα από τα σχόλια του Χορού αφορά και την ίδια: «Τόσα χρόνια αλωνίζει τις σκηνές κι όμως εδώ παίζει στον Χορό, κυρίες και κύριοι»). Κομβική και η εμφάνισή της ως Δίκαιου Λόγου που αντιμάχεται τον «σέξι» και καταφερτζή Αδικο (Θεοδώρα Τζήμου). Ο Γιάννης Κλίνης έδωσε ρέστα σαρώνοντας τη σκηνή με μαύρο φόρεμα και «δάνεια» από Ρένα Βλαχοπούλου, η Εμιλυ Κολιανδρή επιβεβαίωσε το κωμικό της ταλέντο ως συντονίστρια – πανελίστρια που χρησιμοποιεί λανθασμένα λόγιους και καθαρευουσιάνικους γλωσσικούς τύπους.

ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΟΥ ΣΤΡΕΨΙΑΔΗ. Ο Γιώργος Γάλλος, τέλος, μπήκε στην περιπέτεια να πλάσει τη λαϊκή φιγούρα του Στρεψιάδη χρησιμοποιώντας κινησιολογία, χειρονομίες από διαφορετικά είδη (θυμίζοντας και το πρόσφατο «Ξύπνα Βασίλη»). Εδινε την εντύπωση ότι τον ξεχνούσε και τον θυμόταν από σκηνή σε σκηνή μέχρι το θλιβερό για τον χαρακτήρα του τέλος, όταν μένει μόνος στην κορυφή του καιόμενου φροντιστηρίου. Συντετριμμένος πλέον από την ατομική του ευθύνη – ο ίδιος κίνησε τις μαριονέτες εναντίον του – καλύπτεται από τους καπνούς της ήττας, ενώ ο θίασος συγκεντρώνεται για να αποχωρήσει έτσι όπως ήρθε. Συντεταγμένα και με ρυθμό. Ενα από τα μετα-δραματικά στοιχεία της παράστασης, στα οποία μας έχει συνηθίσει πάντως η παραστασιολογία του νέου Αριστοφάνη, και όχι μόνο.

Λίγο πριν βγει από την ορχήστρα με τους άλλους συντελεστές η Καραμπέτη ακούγεται να λέει «Ας φύγουμε, αρκετά παίξαμε ως εδώ». Το θέαμα ήταν ένας θίασος που έπαιζε έναν θίασο. Και τελικά οι άνθρωποί του δεν διέφεραν από τον ίδιο τον Στρεψιάδη. Ετσι κι αλλιώς, η «πραγματική» παράσταση είχε ξεκινήσει ένα πεντάλεπτο μετά την πρώτη συσκότιση. Εκεί όπου ακούγεται εσκεμμένα ο εκφωνητής να λέει «Κυρίες και κύριοι, καλώς ήρθατε στο αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου». Και ο Στρεψιάδης στρέφεται προς το κοινό του.

INFO{CR}

Οι «Νεφέλες» περιοδεύουν στην Αττική. Επόμενος σταθμός το Βεάκειο Θέατρο στον Πειραιά, στις 28/8 στις 21.00. Εισιτήρια: viva.gr