Τελικά τι είναι η οικογένεια;
Thessaloniki, Greece on July 3, 2019. / Θεσσαλονίκη, 3 Ιουλίου 2019
Η πρόσφατη αντιπαράθεση για το εάν είναι σκόπιμο να δοθούν κίνητρα για την τεκνοποιία κάτω από την ηλικία των 30 ετών υπενθύμισε ότι η οικογένεια παραμένει διαφιλονικούμενο πεδίο, τόσο ως προς τον ορισμό όσο και ως προς τη θεσμική αντιμετώπιση.
Δεν αναφέρομαι τόσο στις συντηρητικές τοποθετήσεις που αποδίδουν τη μείωση των γεννήσεων, που είναι μια δημογραφική τάση σε όλον τον ανεπτυγμένο κόσμο, στο ότι οι γυναίκες επιλέγουν να κάνουν καριέρα αντί να κάνουν παιδιά, υπονοώντας ότι δεν θα έπρεπε να κάνουν τέτοιες επιλογές. Αναφέρομαι σε μια διάχυτη αίσθηση ότι η οικογένεια «περνάει κρίση» επειδή όχι μόνο κάνουμε λιγότερα παιδιά, αλλά και παντρευόμαστε και κάνουμε παιδιά σε μεγαλύτερη ηλικία, έχουμε πιο συχνά διαζύγια και διαλέγουμε μορφές οικογένειας όπως είναι το σύμφωνο συμβίωσης, η μονογονεϊκή οικογένεια ή η συμβίωση ατόμων του ίδιου φύλου.
Η τοποθέτηση ότι αυτά αποτελούν «κρίση της οικογένειας» ούτε αθώα είναι, ούτε ουδέτερη. Απηχεί την αντίληψη ότι «οικογένεια» και «κατάλληλο οικογενειακό περιβάλλον» είναι η εντός γάμου συμβίωση ενός ετερόφυλου ζεύγους με τα παιδιά του. Μόνο που αυτή είναι μια ιστορικά πεπερασμένη εκδοχή οικογένειας – γέννημα της βιομηχανικής περιόδου – και πιθανώς με προοπτική να γίνει μειοψηφική, παρότι πάνω της οικοδομήθηκε το οικογενειακό δίκαιο και το κοινωνικό κράτος.
Εχουμε εισέλθει σε μια μεταβατική περίοδο ως προς τις οικογενειακές μορφές. Η συμβίωση ή ο γάμος ατόμων του ίδιου φύλου, οι κατ’ επιλογήν μονογονεϊκές οικογένειες, οι μορφές ελεύθερης συμβίωσης, οι παρένθετες μητέρες είναι μερικά από τα σημάδια. Ούτε κανείς μπορεί να αποκλείσει το ενδεχόμενο εμφάνισης πιο σύνθετων μορφών συμβίωσης. Στο παρελθόν υπήρξαν έως και συνειδητοί κοινωνικοί πειραματισμοί ως προς αυτό. Στην πρώιμη Σοβιετική Ενωση προτεινόταν η κατασκευή των πολυκατοικιών με πολλούς κοινόχρηστους χώρους, ώστε να σπάει η απομόνωση των παιδιών εντός κάθε οικογενειακής εστίας.
Επομένως, χρειάζεται να ξανασκεφτούμε τι ορίζουμε ως οικογένεια. Αν ταυτίσουμε την οικογένεια με ένα ετεροκανονιστικό πρότυπο, που περιλαμβάνει ως καθήκον την τεκνοποιία παιδιών που θα εγγράφουν ετεροκανονιστικές νόρμες, τότε υπάρχει κρίση. Εάν δούμε την οικογένεια ως συμβίωση με όρους εμπιστοσύνης και αλληλοϋποστήριξης και την τεκνοποιία ως επιλογή και ευθύνη, τότε τα πράγματα είναι διαφορετικά.
Ούτε έχει βάση το επιχείρημα ότι η ανατροφή των παιδιών είναι καλύτερη εντός ενός περιβάλλοντος με γονείς διαφορετικού φύλου. Η ανατροφή των παιδιών, διαδικασία σύνθετη ούτως ή άλλως, απαιτεί κατά βάση τον συνδυασμό ανάμεσα στην απεριόριστη αγάπη και στην υπενθύμιση ότι υπάρχουν όρια, κανόνες και απαγορεύσεις ως αναγκαίες πλευρές της δύσκολης διαδικασίας της κοινωνικοποίησης. Ομως, αυτό δεν σημαίνει ούτε βιολογική σχέση ανάμεσα στο παιδί και στους γονείς, ούτε στερεότυπους έμφυλους ρόλους «μητέρας» και «πατέρα», ούτε γονείς διαφορετικού φύλου, ούτε την τυπική μορφή του γάμου, ούτε κάποιον περιορισμό ως προς τον αριθμό των μελών του «νοικοκυριού», ούτε δεσμεύσεις «μέχρις ότου ο θάνατος μας χωρίσει». Τα στερεότυπα προηγούμενων δεκαετιών για τα «παιδιά χωρισμένων γονιών» έχουν διαψευστεί και η εμπειρία δείχνει ότι δεν υπάρχει κανένα πρόβλημα με την ανατροφή παιδιών σε νοικοκυριά γονέων του ίδιου φύλου.
Ούτε έχει νόημα να επιφορτίζουμε την οικογένεια με την υποχρεωτική αναπαραγωγή μιας ετεροκανονιστικής σεξουαλικότητας. Εάν θεωρούμε ότι δεν υπάρχουν «κανονικές» και «μη κανονικές» μορφές σεξουαλικότητας και αναγνωρίζουμε την επιλογή ταυτότητας φύλου, τότε έπεται ότι αποφορτίζουμε την οικογένεια από αυτό το καθήκον.
Εάν υπάρχει θέμα με την οικογένεια σήμερα, αυτό είναι αλλού. Η ολοένα και αυξανόμενη εργασιακή επισφάλεια, η γενίκευση μιας συνθήκης όπου η εργασία γίνεται διακύβευμα καθημερινό, η πίεση στα νοικοκυριά ως προς την πραγματική αγοραστική τους δύναμη, η αυξανόμενη εμπορευματοποίηση αγαθών και υπηρεσιών, η υποχώρηση αυτού που συνηθίσαμε να ονομάζουμε «κοινωνικό κράτος» όντως διαμορφώνουν μια πραγματικότητα που αντικειμενικά περιορίζει τις επιλογές ως προς την οικογένεια: το εάν, το πότε και το πώς. Την ίδια ώρα η σύγκρουση του παραδοσιακού οικογενειακού προτύπου (και των πατριαρχικών λογικών που αναπαράγει) με μια κοινωνία που αλλάζει οδηγεί και σε μια αύξηση της ενδοοικογενειακής βίας, με τραγικότερη έκφραση τις γυναικοκτονίες.
Επομένως, αντί για τις παραδοσιακές εκστρατείες «κατά της υπογεννητικότητας» που έχουν τη ρητή ή άρρητη παραδοχή ότι η τεκνοποιία είναι καθήκον ή, ακόμη χειρότερα, προορισμός των γυναικών, είναι προτιμότερη η γενναία αναγνώριση όλων των μορφών οικογενειακής συμβίωσης, η απελευθέρωση των φραγμών στην τεκνοθεσία και στην παρένθεση και προφανώς η αντιμετώπιση της ανασφάλειας και των υπαρκτών δυσκολιών της ανατροφής με μια πραγματική επιστροφή του «κοινωνικού κράτους».
Η ελληνική οικογένεια με αριθμούς
Σύμφωνα με τα στοιχεία της στατιστικής υπηρεσίας, το 2011 είχαμε 3.021.425 «πυρηνικές οικογένειες» εκ των οποίων παντρεμένα ζευγάρια με παιδιά ήταν 1.570.422, 463.775 ήταν οικογένειες με ένα γονιό και παιδιά και 913.279 ήταν παντρεμένα ζευγάρια χωρίς παιδιά. Το 2017 είχαμε 50.138 γάμους, 4.921 σύμφωνα συμβίωσης και 19.190 διαζύγια. Ο δείκτης γονιμότητας ήταν 1,3 (μικρότερος από τον μέσο όρο 1,59 της ΕΕ28) και η μέση ηλικία της μητέρας κατά τη γέννηση 31,5.














