Η ιστορία μιας πόλης, {LF}η ιστορία μιας εποχής

Ενα από τα βιβλία που μ’ έχουν σημαδέψει στην πορεία της διαμόρφωσής μου στις ιστορικές σπουδές ήταν η «Βηρυτός» του Σαμίρ Κασίρ. Ο κοσμοπολίτης Κασίρ που ονειρεύτηκε έναν ειρηνικό και πολύχρωμο εθνοτικά και θρησκευτικά Λίβανο πρόλαβε να παραδώσει μια υποδειγματική ιστορία της πόλης του πριν δολοφονηθεί με ιταμό τρόπο από μια βόμβα στο αμάξι του.
Οι ιστορίες των πόλεων και ειδικά της Εγγύς Ανατολής είναι ένα συναρπαστικό πεδίο όπου μπλέκονται με έναν γοητευτικό τρόπο ιστορία, λογοτεχνία, γεωγραφία, ρομαντισμός, φαντασίωση, αναπαράσταση. Κυρίως μια ακατάπαυστη συναρπαστική ροή πληροφορίας και πολλές διαφορετικές θεάσεις των διαφορετικών φάσεων που έχουν διανύσει ειδικά πόλεις όπως η Βηρυτός, η Ιερουσαλήμ, η Αλεξάνδρεια, όπου δεν υπάρχει καμία γραμμικότητα, αλλά σειρά περιόδων με το ιδιαίτερο στίγμα της η κάθε μία.

Σε αυτή την ιστορία των πόλεων, ένα πραγματικά ξεχωριστό κλαδί στο ιστορικό δέντρο, εντάσσεται και το βιβλίο του Μάικλ Χάαγκ «Αλεξάνδρεια, η Πόλη της Μνήμης». Ο Μάικλ Χάαγκ, δημοσιογράφος και ιστορικός, εντάσσεται στη μεγάλη γενεαλογία των βρετανών που τους συνεπήρε η Ανατολική Μεσόγειος – για να διευρύνουμε τη γεωγραφική ζώνη – η γοητεία, ο εξωτισμός, ο αισθησιασμός και γενικότερα η ζωή εκτός των νορμών του δυτικού τρόπου ζωής που βρίσκανε στις χώρες που αποτελούν αυτή τη θερμή και πάντα πολύπλοκη περιοχή της υφηλίου.

Εχοντας μελετήσει τη ζωή του συγγραφέα, διπλωμάτη αλλά και πράκτορα Λόρενς Ντάρελ και της πρώτης του οικογένειας στην Κέρκυρα στον Μεσοπόλεμο, μιας μυθιστορηματικής μορφής από εκείνες που η εποχή ευνοούσε, επιλέγει να τον ακολουθήσει και στην επιστροφή του στην Αλεξάνδρεια το 1977 για ένα ντοκιμαντέρ για λογαριασμό του BBC. H Αλεξάνδρεια του 1977 τον απογοητεύει, χωρίς κοσμοπολιτισμό, χωρίς την πνευματική ορμή των προηγούμενων ετών, χωρίς τα σημεία και τα καταστήματα που την έβαζαν σε μια πνευματική πρωτοπορία μοναδική στο είδος της για την περιοχή.

Ο Χάαγκ αποφασίζει να γυρίσει στη φάση της πόλης την οποία θεωρεί ως την πιο κοσμοπολίτική της – και εκεί βρίσκονται και τα στοιχεία ενός αναπόφευκτου οριενταλισμού στη θεματική του – δηλαδή στην περίοδο 1860 – 1960. Παρακολουθεί τη ζωή της πόλης μέσα από τις ζωές τριών ηρώων που από τη μία πρεσβεύουν τον κοσμοπολιτισμό και την πληθωρικότητα της πόλης που τόσο τον συναρπάζουν και από την άλλη την πνευματική
παραγωγή που συνδέεται με την έμπνευση που αντλούν από την πόλη.

Ο διάσημος και ιδιαίτερος βρετανός συγγραφέας Εντουαρντ Μόργκαν Φόρστερ, ο Κωνσταντίνος Καβάφης και ο Λόρενς Ντάρελ είναι οι χαρακτηριστικές αλεξανδρινές φιγούρες της ακμάζουσας περιόδου μέσα από τις οποίες ο Χάαγκ επιλέγει να δει την Αλεξάνδρεια. Κοσμοπολίτες, αν και με κοινό βρετανικό πολιτισμικό υπόστρωμα, αποτελούν την «αλεξανδρινή τριπλέτα» παραφράζοντας τον τίτλο του γνωστού βιβλίου του Ντάρελ («Αλεξανδρινό κουαρτέτο») μέσα από τις ζωές των οποίων ο Χάαγκ διεισδύει στη ζωή της πόλης για έναν αιώνα. Και οι τρεις λάτρεις της πόλης έζησαν και εμπνεύστηκαν από τη πόλη συγγράφοντας σπουδαία έργα, έζησαν έντονη ζωή σε όλα τα επίπεδα δοκιμάζοντας και περνώντας όρια που ίσως να ήταν αξεπέραστα σε οποιαδήποτε άλλη γωνιά του κόσμου.

Το νήμα που συνδέει τις τρεις προσωπικότητες είναι η Απώλεια. Η απώλεια της Αλεξάνδρειας, καθώς και οι τρεις εκφράζουν την Αλεξάνδρεια που ο συγγραφέας είχε εξιδανικευμένα συχνά στο μυαλό του. Η Αλεξάνδρεια του 1977 έχει περάσει πλήρως στον έλεγχο των Αράβων, δεν την αποκαλούν πια Αλεξάνδρεια, η πόλη έχει πια χαθεί και την απώλεια αυτή προσπαθεί να την αναπληρώσει ο συγγραφέας εξετάζοντας τις ζωές των τριών «ηρώων» του για να ξαναβρεί την πόλη που αγάπησε. Ισως αυτό να είναι και το πιο οριενταλιστικό κομμάτι της γραφής του. Το βιβλίο του Χάαγκ είναι ένας ποταμός πληροφορίας, η ιστορική του τεκμηρίωση εξαιρετική. Το κομμάτι που περιγράφει την επίσκεψη Βενιζέλου στην Αλεξάνδρεια είναι υποδειγματικό και πλήρες του ιστορικού πλαισίου της περιόδου δείχνοντας ότι ο συγγραφέας κατέχει με επάρκεια το δύσκολο και σύνθετο ιστορικό πλαίσιο της περιόδου στη περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου. Η ανασύσταση του πλαισίου είναι επίσης εξαιρετική, νιώθεις ότι μεταφέρεσαι συχνά σε διάφορα σημεία της πόλης όπως στου Παστρούδη, στο διάσημο ελληνικό ζαχαροπλαστείο της Αλεξάνδρειας όπου έλαβαν χώρα συναντήσεις, έρωτες και μια ολόκληρη ζύμωση μιας κοινωνίας που έμοιαζε να ζει μια ζωή ονειρική αλλά και με ημερομηνία λήξης.

Απόσπασμα
Με πρότυπο τον Αντώνιο, όχι τον Αλέξανδρο
«Ο Φόρστερ, όταν πήγε στην Αλεξάνδρεια νόμιζε πως ο πόλεμος θα έφερνε το τέλος του πολιτισμού που είχε γνωρίσει, όμως ήταν αποφασισμένος να αγωνιστεί τουλάχιστον ενάντια στον «εσωτερικό θάνατο». Τώρα διαπίστωνε πως ο Καβάφης, έτσι όπως στεκόταν στο μπαλκόνι του, επιθεωρούσε ήδη μια πολύ ευρύτερη καταστροφή. Το πρότυπό του δεν ήταν ο Μέγας Αλέξανδρος, που είχε ιδρύσει την πόλη, αλλά ο Αντώνιος που την αποχαιρέτισε, με την πτώση της πόλης στα χέρια των Ρωμαίων, στα χέρια των Αράβων ο Καβάφης θεωρούσε την αποτυχία και την απώλεια ως τη βασική αλεξανδρινή εμπειρία, με τη γενέθλια πόλη του να αποτελεί την πρωτεύουσα του κατ’ επανάληψιν πληγωμένου κόσμου του ελληνισμού, που τα λεγόμενά του άφηναν να εννοηθεί ότι την ταύτιζε με τον πολιτισμό της ανθρωπότητας στο σύνολό του. Οπως και ο όχλος στους «Αλεξανδρινούς βασιλείς» έτσι και εκείνος άρπαζε ό,τι μπορούσε από την κάθε στιγμή».

Michael Haag
Αλεξάνδρεια
Η πόλη της μνήμης
Μτφ. Αντώνης Καλοκύρης
Εκδ. Πατάκη, 2019, σελ. 604
Τιμή: 27 ευρώ