Πέρα από την ΕΟΚ και την πολιτική

Το όνομά του μπορεί για ορισμένους να είναι ταυτισμένο με τις διαπραγματεύσεις για την ένταξη της Ελλάδας στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα και για κάποιους άλλους με το κόμμα ΚΟΔΗΣΟ. Πόσοι γνωρίζουν όμως ότι υπήρξε ο άνθρωπος που προσκάλεσε τον Γκίντερ Γκρας στην Αθήνα μεσούσης της χούντας, γεγονός που έγινε αιτία να βρεθεί εξόριστος στη Δεσκάτη Γρεβενών; Οτι πίσω από τον δεινό νου επί των οικονομικών κρυβόταν ένας ευαίσθητος ζωγράφος που αγαπούσε να απεικονίζει τοπία κι ότι η τέχνη αποτέλεσε το καταφύγιό του την περίοδο της εξορίας; Οτι είναι εκείνος που πρωτοστάτησε για να δημιουργηθεί το Εθνικό Ιδρυμα Ερευνών, αλλά και ο αποδέκτης στίχων που έγραφε η σπουδαία γλύπτρια Ναταλία Μελά;

Το σύμπαν του Ιωάννη Πεσμαζόγλου – Γιάγκου όπως ήταν ευρέως γνωστός – κατάφερε να χωρέσει σε 2.566 φακέλους γεμάτους έγγραφα που απλώνονται σε 40 τρέχοντα μέτρα, σε 93 φακέλους με 1.491 φωτογραφίες, σε 95 κασέτες ήχου και 46 κασέτες βίντεο. Υλικό που συνθέτει το πολύτιμο αρχείο του, το οποίο η σύζυγός του Μιράντα και οι γιοι του Στέφανος και Βασίλης Πεσμαζόγλου δώρισαν στο Ιστορικό Αρχείο της Τράπεζας της Ελλάδος. Και ύστερα από δύο χρόνια εντατικής ταξινόμησης είναι πλέον έτοιμο να παραδοθεί στο κοινό και να είναι προσβάσιμο για μελέτη, ξετυλίγοντας αθέατες πτυχές της διαδρομής του χιώτη, με καταγωγή από την Καππαδοκία, οικονομολόγου, πανεπιστημιακού δασκάλου, ακαδημαϊκού και πολιτικού.

Ανασκαλεύοντας το υλικό – το οποίο καλύπτει την περίοδο 1885 (περιεχόμενο που ανήκει στον πατέρα του καθώς ο ίδιος γεννήθηκε το 1918) έως το 2003 όταν πέθανε – στα υπόγεια του εμβληματικού κτιρίου της Τράπεζας της Ελλάδος μαζί με τον επιστημονικό υπεύθυνο των αρχείων της ΤτΕ, Ανδρέα Κακριδή και τους αρχειονόμους του ιστορικού αρχείου της τράπεζας, Βίκυ Ασκητή και Σπύρο Τακτικό, βρισκόμαστε ενώπιον εγγράφων που εκ πρώτης όψεως μπορεί να μοιάζουν ειδικού ενδιαφέροντος. Οσο όμως τα ξεφυλλίζουμε δεν μπορεί το βλέμμα να μη σταθεί στις εκθέσεις που στέλνει από τις Βρυξέλλες το 1960 προς την ελληνική κυβέρνηση σχετικά με την έναρξη των ενταξιακών διαπραγματεύσεων όπου σημειώνει ότι «αι κυριότεραι αντιδράσεις φαίνεται ότι προέρχονται από τους Ιταλούς (διά τα γεωργικά προϊόντα) και από τους Ολλανδούς (διά τα χρηματοδοτικά)», ότι «η στάσις της Γαλλίας και της Γερμανίας είναι κατ’ αρχήν αορίστως ευμενής» και ότι «δεν αντιδρούν επαρκώς εις την αρνητικήν στάσιν των άλλων χωρών». Σε ένα προσωπικό σημείωμα της Κικής Δημουλά με ευχές για καλές γιορτές, η οποία δεν υπογράφει το 1974 ως πρώην συνάδελφός του στην Τράπεζα της Ελλάδος, αλλά ως παλαιά συνεργάτις του «Κύκλου», του περιοδικού των εργαζομένων. Στην επιστολή παραίτησής του από τη θέση του υποδιοικητή της ΤτΕ την 1η Ιουνίου του 1967 προς τον τότε διοικητή Ξενοφώντα Ζολώτα, η οποία δεν έγινε αποδεκτή και επανυποβλήθηκε δύο μήνες αργότερα,  αλλά και σε ένα χειρόγραφο ποίημα της γλύπτριας Ναταλίας Μελά, που συνέθεσε το Πάσχα του 1973 υπό τον τίτλο «Τρεις λέξεις». Στίχους που η εκτός των άλλων ξαδέλφη του Γιάγκου Πεσμαζόγλου θέλησε να καταγράψει με αφορμή την κράτησή του από την ΕΣΑ.

ΤΑΛΕΝΤΟ ΣΤΗ ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ. «Οταν το αρχείο ακολουθεί την πορεία ενός ανθρώπου μας επιτρέπει να δούμε πέρα από τα στενά υπηρεσιακά όρια, να παρακολουθήσουμε συνδέσεις που δεν είναι ορατές στα επίσημα έγγραφα, να κατανοήσουμε τον τρόπο σκέψης και κάποιες συγκεκριμένες επιλογές και αποφάσεις», εξηγεί στα «Πρόσωπα» ο Ανδρέας Κακριδής. Το άνοιγμα του αρχείου Πεσμαζόγλου στο κοινό και η δυνατότητα για ενδελεχή μελέτη του ενέχει την πιθανότητα να φέρει στο φως στοιχεία που θα προκαλέσουν ανατροπή σε όσα γνωρίζουμε; «Δύσκολα μπορεί να συμβεί κάτι τέτοιο. Ενδέχεται όμως να υπάρξουν ανατροπές σε ερμηνείες ή αφηγήσεις, όπως επίσης είναι πολύ πιθανό να συμπληρωθεί η εικόνα της προσωπικότητάς του», συνεχίζει.

Κι αν τα χαρτιά με τα σημάδια του χρόνου πάνω τους καταφέρνουν να κρατούν για ώρα ζωντανό το ενδιαφέρον σχετικά με τις πολλές διαφορετικές πτυχές της ζωής και της δράσης του άνδρα που δοκίμασε τις δυνάμεις του ως μαχόμενος δικηγόρος, γενικός διευθυντής του υπουργείου Συντονισμού, οικονομικός σύμβουλος της Τράπεζας της Ελλάδος και αργότερα υποδιοικητής της, αρχηγός της ελληνικής αντιπροσωπείας στις διαπραγματεύσεις για τη σύνδεση της Ελλάδας με την ΕΟΚ, υπουργός Οικονομικών, βουλευτής και ευρωβουλευτής, πρόεδρος κόμματος (ΚΟΔΗΣΟ) και ακαδημαϊκός, μεταξύ άλλων, η δύναμη της εικόνας αποδεικνύεται ακόμη πιο ελκυστική.

Και δεν μπορεί παρά να αποδειχθούν πιο γοητευτικές οι φωτογραφίες που αποτυπώνουν τις εκδρομές του ως μαθητή του Βαρβακείου, τις κουβέντες του με τον νομπελίστα Οδυσσέα Ελύτη στην γκαλερί Ζουμπουλάκη μαζί με τη σύζυγό του Μιράντα, τις διαπραγματεύσεις την ώρα της δεξίωσης σε μεγάλο αθηναϊκό ξενοδοχείο με τον αντικαγκελάριο της Γερμανίας Λούντβιγκ Ερχαρντ, τη στιγμή της θεμελίωσης του Βασιλικού και νυν Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών επί της οδού Βασιλέως Κωνσταντίνου, εν ώρα συνεργασίας με προσωπικότητες όπως ο Ξενοφών Ζολώτας και ο Κωνσταντίνος Καραμανλής, στα έδρανα της Ευρωβουλής ή στο βήμα ως πρόεδρος του ΚΟΔΗΣΟ.

Ωστόσο ξεχωριστή θέση σαφώς κατέχει το στιγμιότυπο που κάθεται δίπλα στον γερμανό συγγραφέα Γκίντερ Γκρας, τον οποίο είχε καλέσει ως πρόεδρος της Εταιρείας Μελέτης Ελληνικών Προβλημάτων για να δώσει διάλεξη με θέμα «Το ΝΑΤΟ, η Ευρώπη και η Δημοκρατία».

info

Το αρχείο του Γιάγκου Πεσμαζόγλου θα παρουσιαστεί στις 24 Ιουνίου, στις 12.00, στην Τράπεζα της Ελλάδος. Θα προλογίσει ο διοικητής της Γιάννης Στουρνάρας. Θα μιλήσουν οι αρχειονόμοι Βίκυ Ασκητή, Σπύρος Τακτικός και ο γιος του Γιάγκου Πεσμαζόγλου, Βασίλης