«Ο μεγάλος του φόβος ήταν η συνήθεια»

Ενα μεσημέρι καλοκαιριού σε ένα χωριό της Κρήτης ο Νίκος Κούνδουρος έβγαζε τον Μάνο Χατζιδάκι και τον γιο του Γιώργο για φαγητό. Πριν φτάσουν στον προορισμό τους από τα ανοιχτά παράθυρα του αυτοκινήτου έφτασε μια υπέροχη μυρωδιά. Σταμάτησαν το αυτοκίνητο και διαπίστωσαν ότι ερχόταν από έναν φούρνο. Μπήκαν μέσα όπου τους υποδέχθηκε μια ηλικιωμένη γυναίκα. Ο Μάνος της λέει: «Πώς φτιάχνεις τόσο υπέροχο ψωμί»; Η γυναίκα του απαντάει: «Εγώ δεν ξέρω τίποτα, ο άντρας μου το φτιάχνει. Να σ’ τον φωνάξω». Ο Χατζιδάκις απευθύνει στον φούρναρη την ίδια ερώτηση κι εκείνος του απαντά: «Τι να σου πω, δεν ξέρω. Εγώ στα όνειρά μου βλέπω ότι φτιάχνω το πιο νόστιμο ψωμί του κόσμου». Ο Μάνος του απαντά: «Την ίδια δουλειά κάνουμε». Ετσι αντιμετώπιζε τη ζωή του ο «Χάτζι», όπως αποκαλεί τον πατέρα του ο Γιώργος Θεοφάνοπουλος – Χατζιδάκις στη συζήτηση που είχαμε μαζί του, με αφορμή τη συμπλήρωση στις 15 Ιουνίου 25 χρόνων από το θάνατο του κορυφαίου συνθέτη. Από αυτήν προέρχονται και τα παρακάτων αποσπάσματα.

«Διαφθορείς». Εψαχνε να βρει στους ανθρώπους τα υλικά τους, τα αντλούσε και τους τα επέστρεφε. Με τους μεγαλοσχήμονες κρατούσε μια απόσταση, τους υποπτευόταν. Μπορούσε να το κάνει αυτό επειδή δεν είχε εξαρτήσεις. Γι’ αυτό είχε και τη δύναμη να τα βάζει μαζί τους. Ακόμη και με πανίσχυρους φίλους του, όπως ο Κωνσταντίνος Καραμανλής με τον οποίο είχε συγκρουστεί. Γνώριζε πολύ καλά ότι η εξουσία αλλοιώνει τους ανθρώπους. Τους διαφθείρει. Απ’ αυτό κατάφερε να γλιτώσει και να προστατεύσει τον εαυτό του. Και όσες φορές ανέλαβε θέσεις εξουσίας τις διαχειρίστηκε με «αντιεξουσιαστικό» τρόπο. Γνώριζε ότι το σύστημα είναι πανίσχυρο διότι ήταν ένας άνθρωπος ο οποίος μελετούσε την ανθρώπινη διαδρομή. Κατά συνέπεια γνώριζε ότι η άπειρη ανθρώπινη μάζα χρειάζεται καθοδήγηση εντός ή εκτός εισαγωγικών. Αυτή είναι η νομοτέλεια. Η αέναη μάχη του ήταν να ζήσει αληθινά γιατί γνώριζε πολύ καλά ότι μια φορά θα ζήσουμε. Θυμάμαι πολλά περιστατικά από ανθρώπους που δεν είχαν στον ήλιο μοίρα. Αυτό που τον εξαντλούσε ήταν η διαφθορά που προκαλούνταν στους νέους ανθρώπους. Θεωρούσε δηλαδή ότι οι ενήλικοι έχουν μια ανήθικη πλευρά, εκείνη που μαρτυρούσε την προσπάθειά τους να υποτάξουν το αληθινό αίσθημα των παιδιών. Αυτό είναι μέρος του ανθρώπινου προβλήματος. Επειτα από 10 χρόνια ο άνθρωπος δεν έχει καταφέρει να αγαπήσει τον εαυτό του.

ΜΙΑ ΠΛΕΥΡΑ ΕΦΗΒΕΙΑΣ. Ο Μάνος αγάπησε αληθινά το περιεχόμενο της ζωής το οποίο είναι μοναδικό και συγκλονιστικό. Και το συγκλονιστικό εμπεριέχει και τη σκοτεινή πλευρά της. Ο μεγάλος του φόβος ήταν μην τυχόν και συνηθίσει. Κάθε ζωντανός άνθρωπος περιέχει αυτή τη γεωμετρία – της αέναης αναζήτησης και εξέλιξης. Υπάρχει κάτι μέσα του ασύντακτο επί τούτου. Μια πλευρά εφηβείας, που τροφοδοτούσε και τα αλλά του κομμάτια του. Ηταν ένας άνθρωπος που τον ενδιέφεραν τα αυτονόητα. Ποτέ δεν θα έλεγε μέρα μεσημέρι «τι ωραίο φεγγάρι που έχει». Κάποια στιγμή είχε έρθει ένας νεαρός από την Αυστραλία για να κάνει μάθημα μαζί του. Του λέει «κύριε Χατζιδάκι, θέλω να σας πω ότι οπουδήποτε πάω, 24 ώρες το εικοσιτετράωρο, ακόμη κι αν είμαι με το κορίτσι μου στην παραλία, εγώ σκέφτομαι τον Σούμπερτ και τον Μπετόβεν». Ο Μάνος του απαντάει πολύ σοβαρά «παιδί μου δεν είσαι καλά. Αυτό δεν είναι κανονικό και σου προτείνω αμέσως να σταματήσεις να ακούς οτιδήποτε». Πίστευε ότι δεν είναι κανονικό να δίνεται με τόσο λάθος τρόπο και τόσο απόλυτα κάποιος σε αυτό που θέλει να κάνει.

ΠΑΡΕΡΜΗΝΕΙΕΣ. Απέδωσαν στον Μάνο Χατζιδάκι ιδιότητες που δεν είχε, θέλοντας να μεγεθύνουν οι ίδιοι εκείνο που δεν είχαν. Πάντα τις φυσιογνωμίες τις χρησιμοποιούμε και ως άλλοθι. Κάνουμε προβολή των δικών μας θεμάτων. Εύκολες και λανθασμένες ερμηνείες για το τι ήταν και τι δεν ήταν. Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα λανθασμένης ερμηνείας ήταν εκείνη που τον τοποθετούσε κομματικά και έλεγε ότι ήταν δεξιός, γιατί υπήρξε φίλος του Κωνσταντίνου Καραμανλή. Αβαθής σκέψη για τον Μάνο αν σκεφτεί κανείς ότι ήταν ένας άνθρωπος που αποδείκνυε με τις πράξεις του ό,τι ήταν. Αλλά δεν τους συνέφερε να μην είναι δεξιός. Ετσι κι αλλιώς αυτή εδώ η κοινωνία ήταν πολωμένη και διαιρεμένη πάντα. Ο Μάνος κατάφερε να λειτουργήσει ενωτικά γιατί συνέθετε. Κυριολεκτικά συνέθετε πολυεπίπεδα. Ενα από αυτά τα επίπεδα ήταν και η μουσική του. Ο Χατζιδάκις δεν ήταν ένα πράγμα, ήταν πολλά. Οι παρερμηνείες που προέκυψαν σε ό,τι αφορά την προσωπικότητά του, προέκυψαν επειδή δεν μπορούσαν να συλλάβουν το πολυεπίπεδο της προσωπικότητάς του και το περιεχόμενό του.

ΑΛΗΘΙΝΟΣ. Είναι λίγοι εκείνοι που κατάφεραν να αφομοιώσουν το έργο του και να το αποκωδικοποιήσουν. Οι άνθρωποι ποτέ δεν αντέχαμε την αλήθεια κατά κανόνα, μόνο κατ’ εξαίρεση. Διότι αν αντέχαμε την αλήθεια θα είχαμε φτιάξει έναν καλύτερο κόσμο. Πιο ισορροπημένο. Αλλά εκ του αποτελέσματος φανερώνουμε την ανισορροπία μας και την ανεπάρκειά μας. Επομένως είναι σχεδόν φυσιολογικό κάτω από αυτόν τον άξονα σκέψης να παρερμηνεύουμε. Αυτό που ήταν ο Μάνος έχει διαχυθεί ακόμη και σε αυτούς που δεν μπορούν να αντιληφθούν το μέγεθός του. Γιατί ο Μάνος υπήρξε αληθινός όχι γιατί υπήρξε μεγάλος. Αλλωστε αυτό σημαίνει μεγάλη τέχνη – αυθεντική, με αληθινό περιεχόμενο.

ΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΕΞΕΛΙΞΗ. Γιατί λείπει σήμερα ο Μάνος; Γιατί το περιεχόμενό του ήταν σαν μια ασπίδα προστασίας, σαν ένα ζεστό ρούχο τον χειμώνα και δροσερό το καλοκαίρι. Γι’ αυτόν τον λόγο και κάθε άνθρωπος που λειτουργεί έτσι λείπει. Μήπως δεν λείπουν σήμερα και πάντα ο Καβάφης, ο Παπαδιαμάντης, ο Σεφέρης, ο Γκάτσος; Ολες οι αληθινές φυσιογνωμίες εντός και εκτός συνόρων; Τι θα έβλεπε ο Μάνος σήμερα που θα τον ικανοποιούσε; Τα αιτήματα και οι ανάγκες είναι πάντα ίδια. Μην ξεχνάμε ότι ο Μάνος έζησε σε εποχές κολασμένες. Ηταν παιδί του πολέμου, επομένως μεγάλωσε σε μια χώρα που ήταν διαλυμένη, φτωχή, διαιρεμένη. Αλλά αυτό δεν τον εμπόδισε από το να δημιουργήσει και να ζήσει αληθινά. Απ’ όλα όσα είχε ζήσει τι ήταν αυτό που επέδρασε στη δημιουργία του; Ενα πλεονέκτημα που το διατήρησε μέχρι το τέλος της ζωής του. Να εκπλήσσεται συνέχεια όπως τα μικρά παιδιά και να μη συνηθίζει. Ηθελε συνεχώς να εξελίσσεται. Αυτή η εξέλιξη κι αυτή η διαδικασία νοηματοδοτούσαν το περιεχόμενο της ύπαρξής του. Ηταν εραστής της γνώσης. Ο,τι τον απασχολούσε στη νεότητά του, τον απασχολούσε μέχρι το τέλος της ζωής του. Τα βασικά μας δηλαδή προβλήματα τα οποία είναι εσωτερικά και στη συνέχεια εξωτερικεύονται. Ο Μάνος διεκδικούσε τους κινδύνους του. Σπούδαζε τον εαυτό του και τον κόσμο που ζούσε.

Λογική και ευαισθησία. Αυτό που πρωτίστως τον ενδιέφερε ήταν να μοιράζεται με τους ανθρώπους συναισθήματα. Και αυτό το έκανε με έναν χατζιδακικό τρόπο. Ποιος είναι ο χατζιδακικός τρόπος; Λογική και ευαισθησία. Η βασική δουλειά του ήταν να δημιουργήσει αυτή την ισορροπία. Κάποιες στιγμές η ζυγαριά έγερνε προς τη μία ή την άλλη πλευρά. Κάποτε είχε πει σε κάποιους δημοσιογράφους – οι οποίοι τον ξεχώριζαν λόγω ταλέντου – «σας παρακαλώ μην ξεχνάτε ότι και εγώ πληρώνω τη ΔΕΗ». Αυτό που έλεγε ήταν πως η ζωή δεν είναι τίποτα άλλο από το άθροισμα των ημερών και των εβδομάδων της, κάτι στο οποίο οι άνθρωποι δεν δίνουν καμία αξία. Πίστευε ότι ζούμε με αυτό που θα μας συμβεί, δεν ζούμε με αυτό που μας συμβαίνει. Ζούμε ψευδαισθησιακά περιμένοντας μια άλλη ζωή. Δεν εκτιμούμε την κάθε μέρα που το άθροισμά της συγκροτεί μία ζωή ολόκληρη.

Ποιητής της καθημερινότητας. Πάντα η μουσική ήταν το κέντρο της ζωής του, αλλά δεν ήταν η ζωή του. Η ζωή του ήταν το περιεχόμενό της, οι άνθρωποι. Αισθάνθηκε ότι αυτό που τον περιβάλλει, είναι κάτι που δεν είχε διαμορφωθεί από αυτόν, αλλά τον έχει πλαισιώσει επειδή κάποιος, κάπου, έχει νοηματοδοτήσει διαφορετικά τη ζωή του. Δεν ένιωθε ξεχωριστός. Είχε τα ίδια προβλήματα που έχουν όλοι οι άνθρωποι. Διέφερε στον τρόπο που διαχειριζόταν αυτά τα προβλήματα και πώς τα αντιμετώπιζε. Ηταν ένας καθημερινός, ποιητικός άνθρωπος. Προσπαθούσε να βρει τη μαγεία που είχαν τα υλικά της καθημερινότητας. Αυτά τα ποιητικά στοιχεία τα έβρισκε και στους άλλους ανθρώπους, τα συνέλεγε ερήμην τους και τους τα επέστρεφε.