«Το 1945 είναι {LF}το “εργαστήριο” {LF}που έφτιαξε {LF}τον κόσμο μας»

Είναι μία από τις πλέον ενδιαφέρουσες περιόδους της σύγχρονης ευρωπαϊκής Ιστορίας: οι τελευταίες μέρες του ναζιστικού καθεστώτος στη Γερμανία. Οχι μόνο επειδή τότε τελειώνει η «νύχτα της νύχτας» που είχε σκεπάσει την ήπειρο. Αλλά και επειδή σε εκείνη την περίοδο εντοπίζονται οι απαρχές του θαυμαστού καινούργιου κόσμου, έτσι όπως τον ξέρουμε ώς τις μέρες μας. Μια Ευρώπη που πρέπει να μάθει πώς διαχειρίζεται το τραύμα της πριν περάσει στη διαδικασία της ενοποίησης.

Ο γερμανός συγγραφέας Χάραλντ Γκίλμπερς επιστρέφει στις «Τελευταίες μέρες», όπως είναι ο τίτλος του τρίτου μέρους από την τριλογία «Germania», το οποίο κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μεταίχμιο (μτφ. Βασίλης Τσιαλής). Πρωταγωνιστής και εδώ είναι ο εβραίος επιθεωρητής Οπενχάιμερ, ο οποίος καταφέρνει να επιβιώσει μαζί με τη γυναίκα του, αλλά με υψηλό τίμημα. Οπως και τόσες άλλες γυναίκες στο Βερολίνο, η Λίζα βιάζεται. Στο μεταξύ ο Οπενχάιμερ εμπλέκεται σε μια έρευνα που αφορά κλεμμένα μυστικά από τους επιστήμονες κατασκευής όπλων του Χίτλερ.

«Τα εγκλήματα κατά του άμαχου πληθυσμού», γράφει ο Γκίλμπερς για τη συγκεκριμένη περίοδο, «έχουν χαραχτεί τόσο βαθιά στη συλλογική μνήμη των Γερμανών που έχουν λάβει μυθικές διαστάσεις. Οι μύθοι όμως πολύ συχνά έχουν την τάση να διαστρεβλώνουν την πραγματικότητα. Εξαιτίας αυτού θέλησα να ανακαλύψω τι συνέβη πραγματικά με κάθε λεπτομέρεια. Δεν γνωρίζουμε πολλά για τα επακόλουθα της κυριαρχίας των Σοβιετικών στο Βερολίνο».

Συναντήσαμε τον συγγραφέα στο περιθώριο της πρόσφατης Διεθνούς Εκθεσης Βιβλίου και μιλήσαμε μαζί του για την τρίτη συνέχεια, ενώ ο ίδιος βρίσκεται στη φάση συγγραφής του πέμπτου μέρους. Και έπεται συνέχεια, όπως αποκαλύπτει, καθώς με το έκτο και τελευταίο μέρος φτάνει μυθοπλαστικά ώς τον Ψυχρό Πόλεμο και τη διαίρεση της Γερμανίας.

Τις πρώτες ενδιαφέρουσες πληροφορίες για τη Γερμανία του 1945 τις απέκτησα όταν σπούδαζα Σύγχρονη Ιστορία κι έφτασα φυσικά στο κεφάλαιο των ναζί. Ακόμη κι έτσι, βέβαια, δεν μαθαίνεις πολλά για την καθημερινή ζωή. Υπάρχουν τα μεγάλα γεγονότα και οι χρονολογίες, αλλά δεν ξέρεις ποτέ πώς ζούσε αυτή η καταπιεστική κοινωνία. Νομίζω ότι με τον τρόπο του το έναυσμα για να προχωρήσω την ιστορία της «Germania» ήταν τα δύο κεφάλαια Σύγχρονης Αμερικανικής Ιστορίας. Είναι ένα καλό παράδειγμα επειδή περιέχει πολλή τέχνη, κοινωνιολογία και οικονομία. Ενα μείγμα που λείπει από το γερμανικό εκπαιδευτικό σύστημα και ήθελα να το δοκιμάσω σ’ ένα μυθιστόρημα.

Στο γερμανικό σύστημα μαθαίνουμε πολλά για τη Δημοκρατία της Βαϊμάρης και το Ολοκαύτωμα. Αλλά οι τελευταίες μέρες του καθεστώτος είναι ένα κενό σημείο. Σαν να το προσπερνάμε και να φτάνουμε στον διαμελισμό των Γερμανιών. Κι όμως, είναι το «εργαστήριο» από το οποίο προέκυψε ο νέος κόσμος που φτάνει ώς τις μέρες μας. Από την οικογένειά μου μόνο ως ανέκδοτα μπορώ να αντιμετωπίσω τις διάφορες αφηγήσεις. Ο παππούς μου, απ’ την πλευρά της μητέρας μου, πήγε στο ρωσικό μέτωπο, αλλά δεν μίλησε ποτέ. Πέθανε άρρωστος και νέος, στα 42. Ο άλλος παππούς μου ήταν πολωνικής καταγωγής. Ηρθε στη Γερμανία να δουλέψει και δεν ήταν πολύ έξυπνος, απ’ όσο λένε. Ηταν όμως αρκετά έξυπνος ώστε να αποφύγει τον στρατό: όταν του έδωσαν ένα δίκαννο, χτύπησε πάνω από τον στόχο. Ο θείος μου πάντως πήγε στη Χιτλερική Νεολαία και στο μέτωπο, επειδή ήθελε να σπουδάσει μηχανικός και αεροπόρος. Πήρε μάλιστα μέρος στη Μάχη του Αρνεμ, όπου και λιποτάκτησε. Σώθηκε επειδή τον έκρυψαν Ολλανδοί στα σπίτια τους μέχρι να τελειώσει ο πόλεμος.

Η πιο δύσκολη λεπτομέρεια την οποία έπρεπε να γνωρίζω για το μυθιστόρημα ήταν πού σταματούσαν τα σύνορα του Βερολίνου κάθε ημέρα του πολέμου. Ευτυχώς υπήρχε πολύ υλικό, γεγονός που δεν ισχύει για την περίοδο μετά την παράδοση στους Ρώσους. Εκείνο που με βοήθησε αρκετά ήταν η επίσκεψη στο Μουσείο Karlshorst του Βερολίνου, εκεί όπου υπογράφηκε η παράδοση στους Ρώσους. Δεν ήταν μόνο οι σκληροπυρηνικοί ναζί που προπαγάνδιζαν ότι ο πόλεμος φτάνει στο τέλος, επειδή η Γερμανία μπορεί να κάνει την τελική αντεπίθεση. Ερευνώντας τις πηγές, έβλεπα ότι από τη μια δεν υπήρχε πετρέλαιο για τα τανκς, από την άλλη οι στρατιώτες πίστευαν ότι μπορούσαν να νικήσουν κι ότι έπρεπε να συνεχίσουν.

Αυτό που χρειάζεσαι σε μια αφήγηση είναι το στοιχείο της σύγκρουσης και της αντίφασης. Και ποια μεγαλύτερη αντίφαση υπάρχει από έναν εβραίο αξιωματικό της αστυνομίας το 1944; Με τον τρόπο του ο ήρωας υπενθυμίζει ότι όλα οφείλονται στις ωμότητες που έχει διαπράξει ο Χίτλερ. Οι βομβαρδισμοί των Συμμάχων είναι αποτέλεσμα της δικής του αγριότητας. Το όνομα Οπενχάιμερ για τον κεντρικό χαρακτήρα ακούγεται αρκετά γερμανικό, δεν είναι εξωτικό. Ας πούμε ότι είναι ο «Γερμανός της διπλανής πόρτας», που γίνεται «εχθρός του λαού». Το όνομα το πήρα από την προπαγανδιστική ταινία των ναζί «Jud Suess», όπου ο ήρωας λέγεται επίσης Οπενχάιμερ, και όχι από τον εφευρέτη της ατομικής βόμβας. Αν και πρέπει να το είχα ξεχασμένο κάπου στο υποσυνείδητό μου.

Υποφέρω κάθε μέρα από το «συγγραφικό μπλοκάρισμα». Γράφω δυο – τρεις σελίδες και ύστερα χάνομαι στις λεπτομέρειες. Πρέπει να ψάξω παντού: από τα αρχεία μου ώς το Google. Εσείς βλέπετε τα πολυσέλιδα μυθιστορήματα, αλλά πρέπει να φανταστείτε έναν συγγραφέα που δουλεύει σε αργή κίνηση. Το πρώτο σχεδίασμα φτάνει πάντα 6-9 μήνες. Στη συνέχεια προχωράω αρκετά γρήγορα.

Διάβασα τα μυθιστορήματα του Φίλιπ Κερ με πρωταγωνιστή τον Μπέρνι Γκούντερ ύστερα από τα δικά μου. Η βασική ιδέα, το να «φυτέψεις» έναν χαρακτήρα τύπου Τσάντλερ στη ναζιστική Γερμανία, μου φαίνεται αρκετά έξυπνη. Την ίδια στιγμή, ως γερμανός αναγνώστης βρήκα κάπως προβληματική την απόδοση της κουλτούρας μας. Γι’ αυτό ίσως ο Κερ δεν είναι εξίσου δημοφιλής όσο σε άλλες χώρες. Αφήνει, δηλαδή, μια αίσθηση «copy – paste» όσον αφορά την ενσωμάτωση ιστορικών λεπτομερειών μέσα στην υπόθεση. Λείπει, για παράδειγμα, η ιδιοσυγκρασιακή αίσθηση του χιούμορ που έχουν οι Βερολινέζοι, όπως και ο τοπικισμός που τους διακρίνει. Μπορεί να έχεις εξαιρετικές περιγραφές κτιρίων και σκηνικού, αλλά να χάνεις τους ανθρώπους ανάμεσα.

Ο καλός συγγραφέας αστυνομικών κρύβει εδώ κι εκεί κάποιες ενδείξεις για το «ποιος το έκανε». Αλλά χωρίς να κουνά το δάχτυλο. Στο ιστορικό αστυνομικό πρέπει να δείχνεις σημασία και στα δύο σκέλη: στην ιστορία και τη μυθοπλασία. Οσον αφορά τον Οπενχάιμερ, δεν τον σχεδίασα ποτέ σε χαρτί. Προσπάθησα να τον δημιουργήσω ενστικτωδώς. Το ίδιο και τους διαλόγους με άλλους ήρωες: ήθελα να είμαι σαν θεατής σε θέατρο που παρακολουθεί δύο ηθοποιούς να συζητούν.

Κατά τη διάρκεια της έρευνας για την τρίτη συνέχεια χρησιμοποίησα το βιβλίο «Οι τελευταίες ημέρες του Χίτλερ» του Αντονι Μπίβορ και «Το τέλος» του Ιαν Κέρσοου, ο οποίος είναι και ο προσωπικός μου ήρωας εκτός μυθοπλασίας. Ενας εξαιρετικός αφηγητής σε ό,τι αφορά την ιστορία.