Για περισσότερο από έναν αιώνα, οι παλαιοντολόγοι προσπαθούσαν να λύσουν ένα από τα μεγαλύτερα μυστήρια της εξέλιξης: αν τα πρώτα σφουγγάρια εμφανίστηκαν στη Γη πριν από περίπου 700 εκατομμύρια χρόνια, γιατί τα απολιθώματά τους εμφανίζονται ξαφνικά μόλις πριν από 540 εκατομμύρια χρόνια;
Για 160 εκατομμύρια χρόνια υπήρχε ένα τεράστιο «κενό» στο αρχείο απολιθωμάτων. Ένα χαμένο κεφάλαιο της πρώιμης ζωής, που άφηνε ανοιχτό το ερώτημα αν οι επιστήμονες είχαν κάνει λάθος για το πότε εμφανίστηκαν τα πρώτα ζώα ή αν απλώς αυτά δεν μπορούσαν να διατηρηθούν ως απολιθώματα.
Τώρα, μια νέα ανακάλυψη φαίνεται να δίνει την απάντηση.Ερευνητές από το Virginia Tech, το University of Cambridge και το Nanjing Institute of Geology and Paleontology ανακοίνωσαν ότι εντόπισαν ένα θαλάσσιο σφουγγάρι ηλικίας περίπου 550 εκατομμυρίων ετών, ακριβώς μέσα σε αυτή τη «χαμένη» περίοδο. Η ανακάλυψη δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Nature και θεωρείται μία από τις σημαντικότερες των τελευταίων ετών για την κατανόηση της προέλευσης των ζώων.
Το απολίθωμα βρέθηκε κοντά στον ποταμό Γιανγκτσέ στην Κίνα και εντυπωσίασε αμέσως τους επιστήμονες. Ο επικεφαλής της έρευνας, Shuhai Xiao, δήλωσε ότι όταν είδε για πρώτη φορά τη φωτογραφία του απολιθώματος, κατάλαβε αμέσως ότι επρόκειτο για κάτι εντελώς διαφορετικό.
«Δεν είχα ξαναδεί ποτέ κάτι παρόμοιο», ανέφερε χαρακτηριστικά.
Το πιο εντυπωσιακό στοιχείο είναι ότι το απολίθωμα φαίνεται να ανήκει σε ένα πολύ πρώιμο σφουγγάρι που δεν είχε ακόμη αναπτύξει τα σκληρά, μεταλλικά «αγκάθια» ή βελόνες που έχουν τα σύγχρονα σφουγγάρια και που βοηθούν συνήθως στη διατήρηση ενός οργανισμού ως απολίθωμα.
Σήμερα, τα περισσότερα σφουγγάρια διαθέτουν μικροσκοπικές δομές από πυρίτιο ή ασβέστιο, γνωστές ως spicules, που λειτουργούν σαν εσωτερικός σκελετός. Αυτές οι δομές διατηρούνται εύκολα στους βράχους και γι’ αυτό τα σύγχρονα ή νεότερα σφουγγάρια αφήνουν απολιθώματα.
Οι επιστήμονες πιστεύουν πλέον ότι τα πρώτα σφουγγάρια ήταν πολύ διαφορετικά. Πιθανότατα είχαν μόνο μαλακό, οργανικό σώμα, χωρίς καθόλου σκληρά μέρη. Με άλλα λόγια, ήταν τόσο «μαλακά» ώστε σχεδόν ποτέ δεν μπορούσαν να απολιθωθούν.Αυτό εξηγεί γιατί λείπουν από το αρχείο των απολιθωμάτων για 160 εκατομμύρια χρόνια. Δεν σημαίνει ότι δεν υπήρχαν. Σημαίνει ότι απλώς δεν μπορούσαν να διατηρηθούν.
Η θεωρία αυτή στηρίζεται και σε προηγούμενες έρευνες της ίδιας ομάδας. Ήδη από το 2019, οι επιστήμονες είχαν προτείνει ότι τα πρώτα σφουγγάρια ίσως δεν διέθεταν καθόλου ανόργανο σκελετό. Παρατηρώντας την εξέλιξη των σφουγγαριών μέσα στον χρόνο, διαπίστωσαν ότι όσο πιο παλιά είναι τα απολιθώματα, τόσο πιο «οργανικές» και λιγότερο μεταλλικές είναι οι δομές τους.
Αν αυτή η τάση συνεχιστεί προς τα πίσω στον χρόνο, τότε τα πρώτα σφουγγάρια ίσως να μην είχαν καθόλου σκληρό σκελετό.Το νέο απολίθωμα αποτελεί την πρώτη πραγματικά ισχυρή απόδειξη αυτής της ιδέας. Διατηρήθηκε μόνο επειδή βρέθηκε σε ένα εξαιρετικά σπάνιο περιβάλλον: σε ένα λεπτό στρώμα θαλάσσιου ανθρακικού πετρώματος που είχε τη δυνατότητα να «παγιδεύει» μαλακούς οργανισμούς πριν αυτοί αποσυντεθούν.
Οι ερευνητές εξηγούν ότι τέτοιες συνθήκες είναι εξαιρετικά ασυνήθιστες. Στις περισσότερες περιπτώσεις, ένα τόσο μαλακό πλάσμα θα διαλυόταν μέσα σε λίγες ώρες ή ημέρες και δεν θα άφηνε κανένα ίχνος.
Το απολίθωμα είναι επίσης πολύ πιο σύνθετο από ό,τι περίμεναν οι επιστήμονες. Έχει μήκος περίπου 38 εκατοστά, κάτι πολύ μεγαλύτερο από ό,τι πίστευαν ότι είχαν τα πρώτα σφουγγάρια, και διαθέτει ένα περίπλοκο, κωνικό σώμα.
Η επιφάνειά του καλύπτεται από ένα εντυπωσιακό μοτίβο, σαν πλέγμα από μικρά τετράγωνα, το οποίο επαναλαμβάνεται σε όλο το σώμα. Σύμφωνα με τους επιστήμονες, αυτό το μοτίβο δείχνει ότι το απολίθωμα ίσως σχετίζεται περισσότερο με τα σημερινά γυάλινα σφουγγάρια.
Ο Xiaopeng Wang, ένας από τους συγγραφείς της μελέτης, δήλωσε ότι η συγκεκριμένη δομή είναι τόσο ιδιαίτερη ώστε δείχνει ότι τα πρώτα σφουγγάρια ίσως ήταν πολύ πιο πολύπλοκα από ό,τι θεωρούσαμε μέχρι σήμερα.
Η ανακάλυψη έχει πολύ μεγαλύτερη σημασία από ό,τι φαίνεται με την πρώτη ματιά. Τα σφουγγάρια θεωρούνται από πολλούς επιστήμονες τα πρώτα ζώα που εμφανίστηκαν στη Γη. Αν καταλάβουμε πότε και πώς εμφανίστηκαν, μπορούμε να καταλάβουμε καλύτερα πότε ξεκίνησε συνολικά η πολύπλοκη ζωή.
Το ζήτημα αυτό απασχολούσε ακόμη και τον Δαρβίνο, που αναρωτιόταν γιατί τα πρώτα στάδια της ζωής φαίνονται να λείπουν από το γεωλογικό αρχείο. Η νέα ανακάλυψη δείχνει ότι ίσως η απάντηση δεν είναι ότι η ζωή δεν υπήρχε, αλλά ότι ήταν τόσο εύθραυστη και μαλακή ώστε δεν άφησε ίχνη.
Οι επιστήμονες πιστεύουν πλέον ότι θα πρέπει να αλλάξουν τον τρόπο με τον οποίο αναζητούν τα αρχαιότερα ζώα της Γης. Αν τα πρώτα σφουγγάρια ήταν μαλακά και χωρίς σκληρό σκελετό, τότε ίσως πολλά από τα πρώτα ζώα να έχουν χαθεί για πάντα από το αρχείο.
Αυτό σημαίνει ότι οι ερευνητές δεν πρέπει πλέον να αναζητούν μόνο σκληρά οστά, κελύφη ή μεταλλικά ίχνη. Πρέπει να ψάχνουν και σε σπάνια πετρώματα που μπορούν να διατηρήσουν κάτι πολύ πιο εύθραυστο: την πρώτη, σχεδόν αόρατη μορφή ζωής στη Γη.
