Η Τουρκία και ο επιτήδειος ουδέτερος

Στις αρχές του εικοστού αιώνα, λίγο πριν ξεσπάσει ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος, η Τουρκία ταύτισε τη στρατηγική της με τη Γερμανία, η οποία στόχευε στον έλεγχο των χωρών του πετρελαίου.

Λίγο μετά το τέλος των Βαλκανικών Πολέμων, το 1913, εγκαθίσταται στην Τουρκία γερμανική στρατιωτική δύναμη υπό τον στρατηγό Φον Σάντερς με εντολή να αναδιοργανώσει τον τουρκικό στρατό. Βεβαίως η πρώτη στρατηγική της συνεργασία υπήρξε ήδη από το 1882.

Το μοίρασμα του κόσμου μόλις ξεκινούσε και έναν χρόνο αργότερα, τον Αύγουστο του 1914, ξεσπά ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος και η Τουρκία προσποιείται κατ’ ερχάς «ουδετερότητα», για να επιτεθεί στη συνέχεια, μαζί με τη Γερμανία, στη Ρωσία, στη Μαύρη Θάλασσα.

Στη διαφαινόμενη αδυναμία της Ρωσίας ν’ ανταποκριθεί στην επίθεση σχεδιάζεται και αρχίζει τον Φεβρουάριο του 1915 η επιχείρηση των Δαρδανελλίων από τους Αγγλους και τους Γάλλους και ακολουθεί τον Δεκέμβριο η Ρωσία, που επίσης συντάσσεται με την Αντάντ.

Τον Μάιο του 1915 με τη Συμφωνία του Λονδίνου κηρύσσει πόλεμο στην Αυστροουγγαρία η Ιταλία, ενώ εν τω μεταξύ η Οκτωβριανή Επανάσταση στη Ρωσία προτείνει συμφωνία ειρήνης, την οποία αρνείται η Αντάντ και εξ αυτού εξέρχεται του πολέμου η νέα πλέον Σοβιετική Ενωση.

Στη Μέση Ανατολή κατατροπώνονται τα τουρκικά στρατεύματα – στη Συρία, Παλαιστίνη, Αίγυπτος, Λιβύη – και εντός μιας διετίας μοιράζονται την περιοχή  οι σύμμαχοι Βρετανία, Γαλλία, Ιταλία.

Στον τετραετή Μεγάλο Πόλεμο, 1914-1918, η Αντάντ νίκησε τις δυνάμεις της Τριπλής Συμμαχίας, Γερμανία, Αυστροουγγαρία, Οθωμανική Αυτοκρατορία και Βουλγαρία, και άλλαξαν ριζικά ο ευρωπαϊκός χάρτης καθώς και η ευρύτερη περιοχή της Μέσης Ανατολής αλλά και της Απω Ανατολής.

Στην περίοδο αυτή, που τα νησιά των Στενών, Λήμνος, Ιμβρος, Τένεδος, καταλήφθηκαν  ουσιαστικά από τους Αγγλογάλλους, οι κάτοικοί τους διαμαρτύρονταν για τη συμπεριφορά των δυνάμεων της συμμαχίας.

Από το 1915 ο Γεώργιος Παπανδρέου είχε τοποθετηθεί νομάρχης Λέσβου με έδρα τη Μυτιλήνη και ο νομός περιελάμβανε πέντε νησιά, Λέσβο, Λήμνο, Ιμβρο, Τενέδο και Αϊ-Στράτη.

Η  φωτογραφία με το καταρριφθέν τουρκικό αεροπλάνο στη Χίο το 1919 συμπίπτει με το επίσημο τέλος του Μεγάλου Πολέμου και την απόβαση του Ελληνικού Στρατού στη Σμύρνη τον Μάιο του ίδιου έτους.

Βεβαίως, η σημείωση που η ίδια η φωτογραφία φέρει, ότι δηλαδή πρόκειται «για το πρώτο  και μοναδικόν τούρκικο αεροπλάνο που κατερρίφθη από πεδινόν πυροβόλον από το πυροβολείο  της Αγίας Ελένης» με διοικητή τον Κατσιχτή, οδηγεί στην εκτίμηση, με δεδομένο ότι η Ελλάδα βρισκόταν σε επιστράτευση και ουσιαστικά ήταν υπό κατάληψη τα μικρασιατικά εδάφη του Σεντουκίου του Αϊδινίου, ότι το αεροπλάνο εβλήθη θεωρούμενο ως επιτιθέμενο.

Η σημείωση επίσης ότι ο τούρκος πιλότος πνίγηκε και ο παρατηρητής υπολοχαγός, πυροβολητής Χουσεΐν Χουσνί συνελήφθη (εν Κω) αποδεικνύει ότι όλος ο ελληνικός πολεμικός μηχανισμός βρισκόταν σε επιφυλακή για να αποτρέψει όχι την παραβίαση του εναέριου χώρου μας, αλλά την πιθανή αεροπορική αντεπίθεση τουρκικών δυνάμεων, μετά βεβαιότητας μεμονωμένων – μια και δεν είχε αρχίσει ακόμα η υπό τον Κεμάλ ανασύνταξη του τουρκικού στρατού.

Η φωτογραφία αποδεικνύει επίσης την μη ύπαρξη ουδεμίας ανησυχίας των κατοίκων της Χίου, γιατί βεβαίως η φωτογραφία είναι ως να επρόκειτο για μια ευτυχισμένη «οικογενειακή στιγμή». Ο καλός φωτογράφος σκηνοθέτησε καλλιτεχνικά τη στάση και τη θέση των σπουδαίων προσώπων, μια και μεταξύ των απαθανατιζομένων είναι και ο πολιτικός διοικητής Αιγαίου. Καθήμενος στα αριστερά, φέρει λευκό κουστούμι, λευκά υποδήματα και λευκή ρεπούμπλικα, που μαζί με το μπαστούνι είναι ακουμπισμένα στα σταυρωτά πόδια του. Ιδια καθήμενη στάση έχει στην άλλη άκρη της φωτογραφίας και ο αξιωματικός του Ναυτικού με το λευκό του πηλίκιο, και αυτό ακουμπισμένο στα σταυρωτά του πόδια. Οι δυο κυρίες φέρουν τα μεγάλα καπέλα τους και τα δυο κοριτσάκια μοιάζουν ξένοιαστα και μάλλον εντυπωσιασμένα και όπισθεν όρθιοι αξιωματικοί όλων των όπλων και ο ευθυτενής βρακοφόρος. Στο βάθος του πλάνου, πίσω από το αεροπλάνο και τους επισήμους,  αμυδρά διακρίνεται ο κόσμος που είχε καταφθάσει για να δει και να «θαυμάσει» το πρωτόγνωρο για την εποχή συμβάν.

Η οργάνωση της ελληνικής Στρατιωτικής Αεροπορίας ξεκινούσε εκείνα τα χρόνια και είναι γνωστό ότι στην Προύσα είχε φτιαχτεί το πρώτο ελληνικό αεροδρόμιο – και μάλιστα υπήρξαν αντιδράσεις από τους κατοίκους της περιοχής για τις απαλλοτριώσεις των περιουσιών τους. Ανάλογες αντιδράσεις υπήρξαν και κατά τις επιχειρήσεις της Αντάντ στην Καλλίπολη, όταν στήθηκαν τα πρώτα αεροδρόμια με χωμάτινο διάδρομο και λαμαρίνες για επικάλυψη στα νησιά Τένεδο και  Λήμνο.

Τη χρονιά της κατάρριψης του αεροπλάνου και για τα επόμενα τρία χρόνια η Ελλάδα ζούσε το όνειρο της ολοκλήρωσης της Μεγάλης Ιδέας.

Ηταν αδιανόητο, δεν περνούσε ούτε ως σκέψη τι έμελλε να υποστεί ο Ελληνισμός λίγο μετά.  Η άφρων πολιτική του κωνσταντινισμού, από νικήτρια χώρα του Μεγάλου Πολέμου μάς κατάντησε  ηττημένη, με αποτέλεσμα να χαθεί για πάντα ο Ελληνισμός στις περιοχές που επί τρεις χιλιάδες χρόνια κατοικούσε.

Συμπέρασμα: Η φωτογραφία είναι ένα ανεπανάληπτο τεκμήριο, μοναδικό και εξίσου σημαντικό και αντάξιο ενός κειμένου ιστορίας. Η φωτογραφία έχει καταταγεί στην πλευρά των τεχνών και τέτοια είναι.

Για τους της ιστορίας τεχνίτες είναι ντοκουμέντο και αποδεικτικό υλικό μιας εποχής μοναδικής αξίας.

Ο Νίκος Σηφουνάκης είναι αρχιτέκτων,  τ. υπουργός