Ηπιος δημοτικισμός

Με αφορμή την Κέρκυρα των αρχών του 20ου αιώνα, όπως μας την απεικονίζει ο ποιητής Περικλής Παγκράτης, να σημειώσουμε τη συγκίνησή μας για μια πλειάδα κερκυραίων πνευματικών δημιουργών που έχει συγκεντρώσει κάτω από τις φτερούγες του το περιοδικό «Πόρφυρας». Φθάνει να συνδυάσουμε τις μορφές της σημερινής φωτογραφίας με όσους παλεύουν σήμερα στο νησί του δ. Σολωμού για να αντιληφθούμε την αδιάσπαστη συνέχεια του αισθήματος της φιλαλληλίας στον ποιητικό χώρο.

Στην Αθήνα είχαν μόλις ξεσπάσει τα Ιουλιανά του 1965, όταν άρχισα μαθήματα ιταλικής γλώσσας με τον καθηγητή Νικόλαο Βαρότση, μοναδικό τότε καθηγητή της Ιταλικής στην πόλη της Κέρκυρας. Ο Νικόλαος Βαρότσης, θαλερότατος ογδοντατετράχρονος, δυναμικός, ενθουσιώδης, βαθύτατα καλλιεργημένος και φιλονεϊστής, ιστορικό και ενεργό στέλεχος της Αριστεράς, έχαιρε βαθύτατης εκτίμησης ακόμη και στους πλέον συντηρητικούς κύκλους στους δύσκολους τότε καιρούς. Διαπιστώνοντας τα άγουρα φιλολογικά ενδιαφέροντα ενός εφήβου, που δεν είχε ακόμη συμπληρώσει τα δεκαπέντε χρόνια της ζωής του, μου αποκάλυψε ποια σχέση τον συνέδεε με τον Λορέντζο Μαβίλη και τον Ντίνο Θεοτόκη (όπως ήταν ευρύτερα γνωστός στην Κέρκυρα ο Κωνσταντίνος Θεοτόκης). Ο τελευταίος δεν μου έλεγε τότε πολλά πράγματα. Επρεπε να μεσολαβήσει η νεκρανάστασή του από τον αξέχαστο Φίλιππο Βλάχο για να καταλάβουμε την αξία του. Αλλά ο Μαβίλης; Υπήρχαν, λοιπόν, ακόμη άνθρωποι που είχαν την τύχη να συναναστραφούν τον ήρωα του Δρίσκου, τον περίφημο σονετογράφο, τον υπερασπιστή της δημοτικής γλώσσας στη Βουλή των Ελλήνων; Περνώντας συχνά από το στενό δρομάκι, το καντούνι, όπου βρισκόταν το σπίτι του, βλέπαμε μια μεγάλη μαρμάρινη πινακίδα που μας πληροφορούσε ότι από το σπίτι αυτό ξεκίνησε ο Ποιητής τον Νοέμβριο του 1912 για να αφιερώσει εν τέλει τη ζωή του στην απελευθέρωση των ελληνικών εδαφών της Ηπείρου. Την αμέσως επόμενη Κυριακή άδραξα την ευκαιρία να επισκεφθώ το σπίτι του γηραιού δασκάλου μου για να μου δείξει το αρχείο του.

Νεαρός φοιτητής της Φιλολογίας, ο Νικόλαος Βαρότσης στην Μπολόνια το 1905 είχε αναλάβει να πραγματοποιήσει στο αμφιθέατρο της σχολής του μια ομιλία για τους δύο συμπατριώτες, τον Ούγκο Φόσκολο και τον Διονύσιο Σολωμό. Ζήτησε με επιστολή του βοήθεια από τον Μαβίλη, αναζητώντας πληροφορίες για τον Σολωμό, τις οποίες και ο Μαβίλης τού έδωσε σε δύο επιστολές του, των ετών 1905 και 1906.

Ενα ρίγος με συνεπήρε βλέποντας για πρώτη φορά την καλαίσθητη γραφή του Ποιητή και διάβαζα και ξαναδιάβαζα τις δύο επιστολές του, γραμμένες εξήντα χρόνια πριν – χρόνος για μένα τότε τεράστιος. Την πρώτη, την πιο ενδιαφέρουσα, σχεδόν την αποστήθισα. Είχε κι άλλες επιστολές το αρχείο. Δεν θυμάμαι αν μέσα σε αυτές ήταν και κάποια του Κωστή Μπαστιά και του Γιάννη Μπεράτη, για τους οποίους με υπερηφάνεια ο Νικόλαος Βαρότσης δήλωνε ότι είχαν υπάρξει μαθητές του. Σίγουρα όμως υπήρχαν κάποιες επιστολές του Κωνσταντίνου Θεοτόκη, αρκετά δυσανάγνωστες. Τότε ο μπαρμπα-Νίκος (όπως του άρεσε να τον αποκαλούμε οι μαθητές του) μου μίλησε για τη στενή φιλία του με τον Θεοτόκη και για το γεγονός ότι ήταν εκείνος που στα 1910 ζήτησε από τον συγγραφέα του «Κατάδικου» να γίνει μέλος του νεοσύστατου Σοσιαλιστικού Ομίλου Κέρκυρας, όταν ο Θεοτόκης, έπειτα από δύο χρόνια παραμονής στο Μόναχο, επέστρεψε στη γενέτειρά του συνειδητοποιημένος σοσιαλιστής. Ο Μαβίλης – έλεγε ο Βαρότσης – οργίστηκε όχι τόσο για την ιδεολογική ένταξη του φίλου του όσο για το γεγονός ότι ο προσανατολισμός προς άλλα ενδιαφέροντα θα τον αποσπούσε από τη συγγραφική δουλειά του.

Ανάμεσα στα έγγραφα του φακέλου υπήρχαν και δύο φωτογραφίες. Η μία σχετικά ολιγοπρόσωπη: εννέα πρόσωπα, κι ανάμεσά τους ο Αλέξανδρος Πάλλης, ο Μαβίλης, ο Θεοτόκης, ο Ανδρέας Κεφαλληνός, η Ειρήνη Δενδρινού… Η φωτογραφία αυτή – μου είπε – ήταν γνωστή, την είχε δημοσιεύσει και ο «Νουμάς». Η άλλη όμως ήταν άγνωστη, πολυπρόσωπη και στα μάτια μου πανέμορφη. Ο Νικόλαος Βαρότσης μού εντόπισε ανάμεσα στους άλλους τον Μαβίλη, τον Θεοτόκη, τη Δενδρινού και τον Πάλλη. Οι άλλοι είναι ο Δημήτριος Θεοτόκης, ο Ανδρέας Κεφαλληνός, ο Διονύσιος Σγούρος (ζωγράφος), ο Σπύρος Ζαβιτζιάνος (γιατρός), ο Γιάννης Μαρτζούκος (καθηγητής, συλλέκτης δημοτικών τραγουδιών), ο Σπύρος Μαρτζούκος, ο Ηλίας Σταύρου, ο Μάρκος Ζαβιτζιάνος, η Σοφία Ζαβιτζιάνου, η Ολγα Θεοτόκη, η Ερνεστίνα Θεοτόκη, ο Ιωάννης-Βαπτιστής Θεοτόκης, η Ελένη Θεοτόκη, ο Σπύρος Μ. Θεοτόκης και η Μαριέττα Μαρτζούκου.

Και οι δύο φωτογραφίες είχαν τραβηχτεί στο χωριό Κορακιάνα, ένα παραδοσιακό και εξαιρετικά προοδευτικό χωριό της Κέρκυρας, το Πάσχα του 1905, όπου η πνευματική συντροφιά είχε πάει για να επισκεφθεί τον λόγιο, δάσκαλο και δημοτικιστή Σπύρο Μαρτζούκο, τον επιλεγόμενο Ιγγλή.

Σήμερα γνωρίζουμε ότι, με την ευκαιρία του ερχομού στην Κέρκυρα του Αλέξανδρου Πάλλη, το Πάσχα του 1905, ο Μαβίλης και ο Θεοτόκης σχεδίαζαν να πραγματοποιήσουν ένα συνέδριο για τον δημοτικισμό. «Στην Κέρκυρα», έγραφε ο Θεοτόκης στον Δημήτρη Ταγκόπουλο, «γραμματισμένος έχει να πει δημοτικιστής, κι εδώ είναι άγνωστοι οι φανατισμοί, ανόητοι και βάρβαροι που αιματοκύλισαν δυο φορές την Αθήνα». Προσκεκλημένοι θα ήταν ο Παλαμάς, ο Γρυπάρης, ο Ταγκόπουλος και ίσως ο Ψυχάρης. Το συνέδριο, εν τέλει, δεν πραγματοποιήθηκε στην έκταση που το είχαν ονειρευτεί οι διοργανωτές του. Μας έμεινε όμως η μαρτυρία του υιού Α.Α. Πάλλη: «Ο Θεοτόκης και ο Μαβίλης με τα μαύρα τους σακάκια και τα ημίψηλα, που ταιριάζανε περισσότερο στα καφενεία της Μονμάρτρης παρά με το ειδυλλιακό περιβάλλον της κερκυραϊκής εξοχής. Οι φιλολογικές και γλωσσικές συζητήσεις βαστούσαν από το πρωί ίσαμε αργά τη νύχτα».

Είκοσι πέντε χρόνια είχαν περάσει από όταν πρωτοείδα αυτή τη φωτογραφία, όταν έφθασε στα χέρια μου αντίγραφό της από το αρχείο του σημαντικού υδατογράφου Στέφανου Σγούρου, του οποίου ο πατέρας, επίσης ζωγράφος, απεικονίζεται στη φωτογραφία. Το ρίγος του 1965 επανήλθε για λίγο.