Αριάδνες ή Μιζερικόρντια

Υποδειγματικός θα μπορούσε να θεωρηθεί ο τρόπος που ο ποιητής και πεζογράφος Γιάννης Δούκας «διαβάζει» τη σημερινή φωτογραφία. Μια φωτογραφία που αν και ο σύγχρονος κόσμος μάς μπουκώνει καθημερινά με πολύ πιο δραματικές της εκδοχές, το κείμενο μας υποδεικνύει τον μόνο δρόμο προκειμένου να οικειοποιηθούμε τα δεινά της ανθρωπότητας οποτεδήποτε κι αν έχουν συντελεστεί: τον συνδυασμό της προσωπικής μας ευαισθησίας με την ακριβή γνώση της ιστορικής πραγματικότητας.

Ενώ παρατηρώ την ασπρόμαυρη σιωπή της φωτογραφίας και τη συμμετρική ακινησία της, προσπαθώ να πιαστώ από τις νοητές, αόρατες γραμμές, τα νήματα που ενώνουν το κάθε σώμα με το άλλο και τα μάτια μ’ εκείνο που αντικρίζουν. Στο βάθος, ένα λευκό αυτοκίνητο και δίπλα του ένας κύριος κοντός και παχουλός, μεσόκοπος και φαλακρός, με τα χέρια πιασμένα πίσω από την πλάτη. Λίγο πιο κει, στη διασταύρωση, κατηφορίζει μια γυναίκα. Φορά τακούνια κι ο φακός τη συλλαμβάνει στα μισά του βήματος. Κρατά στο χέρι της χαρτιά, έχει μια τσάντα περασμένη στον ώμο, το πρόσωπό της δεν διακρίνεται∙ πρέπει, ωστόσο, να είναι νεαρή. Πάνω από το κεφάλι της, μια πινακίδα, που σημαδεύει προς το Μουσείο Μαριονέτας, μου εξασφαλίζει έναν πρώτο οδοδείκτη, ένα σημείο να σταθώ και να προσανατολιστώ στην πόλη, καθώς περνώ από το ψηφιδωτό των εικονοστοιχείων στα μεταδεδομένα μου, ασφαλής ενώ μετακινούμαι στον χαρτογραφημένο τόπο: φωτογραφίες από τον δορυφόρο, από το έδαφος, ο δρόμος πανοραμικά δοσμένος, γραμμές κι άλλες γραμμές πάνω από την πόλη.

Οδός Ελπίδας 146 είναι, όπως βλέπω, η διεύθυνση: στενό και σκιερό δρομάκι. Λίγο πιο κάτω η παλιά πόλη τελειώνει, αγγίζοντας την παραλιακή Λεωφόρο Βραζιλίας και τον Τάγο στιλπνό, ευρύ, καθώς συναντά τον Ατλαντικό. Αναλογίζομαι τη Λισαβόνα των συγγραφέων και των επισκεπτών και ανασυστήνω το δικό μου βλέμμα από τη γυμνή, προκλητική ηλιοφάνεια ώς τις μελαγχολικές, εσπερινές, παραποτάμιες νεφώσεις.

Γυρίζω στη φωτογραφία, παρατηρώ τα ρούχα των ανθρώπων. Ανοιξη ή φθινόπωρο, αρχές; Παντού φθορά, στους τοίχους των σπιτιών και στις γωνίες, στο πλακόστρωτο – υπάρχει, είναι εκεί ή τη φαντάζομαι; Τις πινακίδες, τον φανοστάτη, τις υδρορροές, τα κάγκελα των παραθύρων, γιατί τα βλέπω σκουριασμένα; Το βλέμμα μου περιπλανιέται, διερευνά και προσπαθεί να υπεκφύγει μέσα στις λεπτομέρειες, να μην ασχοληθεί με αυτό που η εικόνα επιβάλλει, φέρνοντάς το στο προσκήνιο.

Το 1988 στην Πορτογαλία τι συμβαίνει; Αντλώ από τη Βικιπαίδεια, συλλέγω ειδήσεις και παράδοξα. Πρόεδρος της χώρας ο εμβληματικός σοσιαλιστής Μάριο Σοάρες, πρωθυπουργός ο κεντροδεξιός Καβάκο Σίλβα. Ιδρύεται το Ανοιχτό Πανεπιστήμιο. Αρχίζουν να κυκλοφορούν η συντηρητική, ευρωσκεπτικιστική εφημερίδα «OIndependente» που θα κλείσει το 2006, το περιοδικό μόδας «Maxima» και το εβδομαδιαίο, ενημερωτικό
«Sabado». Εγκαθιδρύεται η Sociedade de Comunicaçao Independente, κολοσσός των πορτογαλικών μέσων ενημέρωσης, που αργότερα θα μετονομαστεί σε Media Capital. Σταματά να διοργανώνεται το Φεστιβάλ Τζαζ του Κασκάις. Και στα βορειοανατολικά της χώρας καταργείται η σιδηροδρομική γραμμή του ποταμού Σαμπόρ που εξυπηρετούσε φτωχές, αγροτικές περιοχές και μεταλλωρυχεία.

Και στις αθλητικές ειδήσεις: η Πόρτο, προερχόμενη από την κατάκτηση του Κυπέλλου Πρωταθλητριών, ολοκληρώνει νωρίς τις ευρωπαϊκές της υποχρεώσεις, στον δεύτερο γύρο, αποκλειόμενη από την αχώνευτη Ρεάλ Μαδρίτης, αλλά θα πάρει το νταμπλ στις εγχώριες διοργανώσεις. Η Μπενφίκα θα φτάσει στον τελικό του Κυπέλλου Κυπελλούχων, θα χάσει όμως στα πέναλτι από την Αϊντχόφεν. Η Εθνική Πορτογαλίας δεν θα κατορθώσει να προκριθεί στα τελικά του Ευρωπαϊκού Πρωταθλήματος που θα γίνει στη Δυτική Γερμανία και θα το κατακτήσει η Ολλανδία, νικώντας στον τελικό τη Σοβιετική Ενωση, στην παλαιότερη αθλητική ανάμνηση που μπορώ ν’ ανακαλέσω με διαύγεια. Στους Ολυμπιακούς της Σεούλ, η χώρα κατακτά ένα και μόνο μετάλλιο, με την πρωτιά της μικροκαμωμένης, ασκητικής Ρόζα Μότα στον Μαραθώνιο Γυναικών.

Και, τέλος, στ’ ανοιχτά του Οπόρτο το οχηματαγωγό «Ρεϊτζίν», με το ιαπωνικό όνομα και την παναμέζικη σημαία, βουλιάζει στο παρθενικό του ταξίδι. Μετέφερε 5.432 αυτοκίνητα, μάρκας Νισάν, από την Ιαπωνία στην Ιρλανδία.

Προς τι όλα αυτά; «Να θες να μιλήσεις για ένα ποτήρι νερό και να πρέπει να ξεκινήσεις από την αρχή, από τον Θεό που πλάθει τους ουρανούς και τη γη» γράφει ο Σολ Μπέλοου στο «Αδραξε τη μέρα». Τόσες αναβολές και παρακάμψεις, αν και, σαν τον ελιοτικό Προύφροκ, «δεν είναι διόλου αυτό που εννοούσα∙ διόλου δεν είναι αυτό».

Ενώ παρατηρώ την ατλαντική σιωπή της φωτογραφίας και τη λουζόφωνη ακινησία της, μου έρχεται στον νου η ζωντανή ζωγραφική του Κώστα Τσόκλη, η τεχνική τού να προβάλλει, δηλαδή, πάνω στον πίνακα «βιντεογραφημένες τις πραγματικές φιγούρες των μοντέλων του που, με τις ανεπαίσθητες σχεδόν κινήσεις τους, έδιναν στο έργο την αίσθηση μιας πραγματικής ζωής». Κάθομαι για ώρα κι εγώ μπροστά στη φωτογραφία μ’ αυτό το βλέμμα, σαν να περιμένω κάποιον να κινηθεί, κάτι να συμβεί, να καταλάβω το στιγμιότυπο, να το εξιχνιάσω.

Στ’ αριστερά, μια γριούλα. Από τον καρπό του αριστερού χεριού της κρέμεται μια τσάντα – τα ψώνια της ημέρας; Η δεξιά παλάμη της μέσα στην τσέπη του πανωφοριού της. Εχει κοντοκουρεμένα ή πιασμένα κότσο τ’ άσπρα της μαλλιά κι έχει σταθεί κοιτώντας σκεφτική και συνοφρυωμένη το σώμα ενός άνδρα πεσμένο στο πεζοδρόμιο, με το αριστερό του πόδι λυγισμένο. Δεν ξεχωρίζουμε κανένα χαρακτηριστικό του, εφόσον τον βλέπουμε από πίσω. Μόνο το παντελόνι, τα παπούτσια, το πουκάμισο και μια ιδέα από τα σκούρα του μαλλιά, ενώ τον περιβάλλουν, γιγάντιες δεκάρες, οι καταπακτές της ύδρευσης και των υπονόμων.

Λιπόθυμος, ζητιάνος, κοιμισμένος, μεθυσμένος, νεκρός; Σκέφτομαι μόνο, όπως κοιτάζω την κοψιά της ηλικιωμένης, πως θα μπορούσε να ‘ναι κι η γιαγιά μου και σκέφτομαι τα τσόκαρα και τις χοντρές μάλλινες κάλτσες, τις βουβές, ξέχειλες μνήμες και τους τόπους τους που όλο και ξεμακραίνουν, τη δυστυχία απρόσμενη, την άπραγη συμπόνια και την πραγματικότητα που σαν φωτογραφία την κοιτάμε, απλώνοντας το χέρι δίχως να τη φτάνουμε, δίχως να την ακουμπάμε.

Με την εικόνα αυτή σαν απορία – τι προηγήθηκε και τι θα ακολουθήσει; Με τις μορφές σαν άλλα αγάλματα και με το βλέμμα να προβάλλει πάνω τους αυτά που «κουβανεί μες στην ψυχή του» και με μια θλίψη βαθιά, που να μην πέσει σε μελόδραμα, για όλα τα χαμένα, τα εκκρεμή, τα ακυρωμένα, τ’ άτυχα, εκείνα που έληξαν, που ματαιώθηκαν και τ’ άλλα, εκείνα που ζητούν επίμονα και επιτακτικά την έκφρασή τους, αλλά δεν ξέρουν ακόμη να τη βρουν – όλα στο κάδρο.