Η εικόνα της Δήμητρας

Αρκεί να θυμηθείς ελάχιστα πράγματα, σε σχέση με το βαρύ βιογραφικό του Αρη Δαβαράκη, για να αντιληφθείς μια εξαιρετικής ποιότητας ευαισθησία με την οποία έχει πλουτίσει τη νεοελληνική ζωή. Είτε πρόκειται για στίχους τραγουδιών του, είτε για κείμενά του σε περιοδικά και εφημερίδες, είτε για εκπομπές του στο ραδιόφωνο. Μια παρουσία καταλυτική που γίνεται αισθητή σαν ένα ανακουφιστικό αεράκι, όπως ακριβώς ο σχολιασμός εκ μέρους του της φωτογραφίας της γιαγιάς του.

Η Δήμητρα Ντάνου γεννήθηκε το 1886 στην Κέρκυρα και είχε τέσσερις αδελφές μεγαλύτερες. Το 1902 έστειλε αυτή τη φωτογραφία στην αδελφή της την Ελένη που είχε πάει ήδη στην Αλεξάνδρεια για να παντρευτεί τον Νικόλαο Τσολακίδη, «εξ Αργους», γενικό διευθυντή όλων των σχολείων της ελληνικής κοινότητας, που τότε αριθμούσε πάνω από 600.000 Ελληνες. Με καλλιγραφικά γράμματα, η 16χρονη έγραφε στο πίσω μέρος της φωτογραφίας: «Αγαπητή μου Ελένη Σοι αποστέλλω την εικόνα μου εις ένδειξιν της προς σε αγάπης μου. Η αδελφή σου Δήμητρα τη 17/Μαρτίου/902». Δυο – τρία χρόνια αργότερα, μαζί με τον συνομήλικό της έρωτα, τον επίσης Κερκυραίο Διονύσιο Μαργαρίτη, φτάνουν στην Αλεξάνδρεια για να γεννήσουν αγκαλιά δύο κορίτσια και ένα αγόρι και να ολοκληρώσουν εκεί το επί της Γης ταξίδι τους – αφού έζησαν την πιο μεγάλη πίκρα: η «μικρή Ιωάννα» έφυγε από τη ζωή τους στα δύο της χρόνια (έβαλε στο στοματάκι της ένα κορόμηλο στον κήπο του Αβερωφείου και πνίγηκε) και ο Σπυρίδωνας – ο Πίπης – στα 25 του, γεωπόνος πια, σπουδαγμένος στο Βέλγιο, έπαθε  τύφο και πέθανε μόλις έπιασε την πρώτη του δουλειά στα χωράφια του Ζερμπίνη στο Δέλτα του Νείλου. Το τρίτο τους παιδί, η δεύτερη Ιωάννα τους, παντρεύτηκε το 1952 στα 25 της τον 26χρονο Μιχάλη Δαβαράκη. Ετσι, η Δήμητρα μπόρεσε να αγκαλιάσει άλλη μία φορά ένα «δικό της» βρέφος, το μοναδικό εγγονάκι της – εμένα.

Τώρα το κορίτσι της φωτογραφίας είναι ένα με το φως, καθαρή ενέργεια, δυναμική αγάπη, ολοζώντανη και δραστήρια σε άλλες διαστάσεις και συχνότητες. Το ξέρω γιατί το νιώθω, συνεχίζω να έχω σχέση μαζί της και συνεχίζει να με εκπαιδεύει «διά παν έργον αγαθόν» με την ίδια αφοσίωση, αγάπη και ζωντάνια όπως τα χρόνια της συνύπαρξής μας στην Αλεξάνδρεια – τα πρώτα έντεκα χρόνια μου. Κοιτάζοντας τη φωτογραφία της σκέφτομαι το μυθιστόρημά της: όλοι οι άνθρωποι έχουν το προσωπικό τους μυθιστόρημα. Φαντάσου τώρα αυτό το κορίτσι που γεννήθηκε τον 19ο αιώνα σε ένα νησί του Ιονίου Πελάγους, το βορειοδυτικότερο σημείο της σημερινής Ελλάδας. Στα δεκάξι της χρόνια είχε αυτό το σώμα, αυτό το πρόσωπο, αυτή την «εικόνα» όπως γράφει και η ίδια – μια εικόνα που δεν σταμάτησε στιγμή να ρέει και να μεταμορφώνεται μέσα στα χρόνια μέχρι τα γεράματά της, όταν χτυπημένη πια από την αρτηριοσκλήρωση (φαντάζομαι πως σήμερα θα το λέγαμε άνοια) χανόταν στους δρόμους της Αλεξάνδρειας ψάχνοντας το πατρικό της – εκεί όπου είχε συλληφθεί στη μήτρα της ενσάρκωσης, εκεί όπου γεννήθηκε με το σώμα ενός βρέφους. Εκείνο το βρέφος είχε έρθει στον πλανήτη φορτωμένο τη δική του ενέργεια, το δικό του φορτίο, τη δική του απόλυτη μοναδικότητα – την ψυχή του. Δεν ήξερε πως δεν υπάρχει χρόνος, όπως δεν το ξέρουμε και εμείς. Δεν ήξερε, βέβαια, το μέλλον. Δεν είχε επίγνωση της πνευματικής του υπόστασης: η εικόνα ήταν το Σώμα.

Την ημέρα που έβγαλε αυτή τη φωτογραφία η 16χρονη θα ένιωθε πολύ σύγχρονη, μοντέρνα δηλαδή, πολύ δυνατή, πολύ έτοιμη για τη μεγάλη της προσωπική περιπέτεια που ήταν, όπως όλες οι ανθρώπινες ζωές, μια Οδύσσεια. Μου κάνει πολλή εντύπωση ο τρόπος που φοράει την κερκυραϊκή αυτή στολή, ενώ αισθάνεται και είναι συγχρόνως απολύτως κοσμοπολίτισσα, μιλάει γαλλικά, ιταλικά και γερμανικά και είναι ήδη ερωτευμένη (ή πρόκειται πολύ γρήγορα να ερωτευτεί) έναν επίσης πολύ κοσμοπολίτη νεαρό Κερκυραίο, γοητευτικό και κυριολεκτικά ετοιμοπόλεμο. Ο Διονύσης της πολέμησε επί επτά ολόκληρα χρόνια (εθελοντικά βέβαια) στους Βαλκανικούς Πολέμους και παρασημοφορήθηκε «επ’ ανδραγαθία» τρεις φορές, ενώ είχε ήδη έναν γιο να τον περιμένει στην αγκαλιά της αγαπημένης του στην Αλεξάνδρεια – και μια ολόκληρη ζωή μπροστά του. Εχω και τη δική του φωτογραφία καβάλα στο άλογο με τη στολή του αξιωματικού μπροστά στον Αγιο Δημήτριο, τη χρονιά που η Θεσσαλονίκη έγινε σύγχρονη Ελλάδα και την ημέρα που γιόρταζε ο δικός του άγιος – ο πολιούχος της Κέρκυρας: 12.12.12 λέει η ημερομηνία. Αυτό τον άντρα λάτρεψε η Δήμητρα και ευτυχώς δεν έμεινε χωρίς ανταπόκριση. Δεν ήταν ούτε 20 χρονών όταν μπήκαν στο καράβι οι δυο τους, ζευγάρι πια επίσημο, να πάνε να εγκατασταθούν στο σπίτι της Ελένης και του Νικολάου Τσολακίδη που δεν είχαν παιδιά και θα τους φιλοξενούσαν μέχρι «να τακτοποιηθούν». Μου μιλούσε πότε πότε για τον Διονύση της – που πέθανε λίγο πριν από τα εξήντα του, διευθυντής πια του αλεξανδρινού υποκαταστήματος της «Τράπεζας της Ελλάδος». Ηταν πολύ περήφανη γι’ αυτόν, σχεδόν ερωτευμένη ακόμα, στα 70 και στα 80 της χρόνια. Θυμόταν πόσο τακτικά ήθελε τα ρούχα και τα ντουλάπια του – «γιατί ήταν επτά χρόνια στον πόλεμο και του άρεσε η τάξη» μου έλεγε. Του άρεσε όμως και η όπερα, ήξερε απέξω όλες τις άριες στα ιταλικά και στα γερμανικά, ήταν «γλυκός και τρυφερός», λάτρευε τα παιδιά του, την Ελλάδα, την Κέρκυρα, τη ζωή – και τη Δήμητρα βέβαια. Γι’ αυτό ήταν τόσο όμορφη και τόσο γυναίκα μέχρι τέλους, παρά τα βάσανα και τις προκλήσεις που της φόρτωσε το ταξίδι της: είχε πολύ αγαπήσει και είχε πολύ αγαπηθεί.

Ομως οι άντρες στη ζωή της έφευγαν. Πρώτος έφυγε ο Τσολακίδης και η Ελένη έμεινε χήρα. Μετακόμισαν όλοι μαζί από το μεγάλο διαμέρισμα που παραχωρούσε η Αβερώφειος στον γενικό διευθυντή των ελληνικών σχολείων. Πήγαν λίγο πιο κει – από το Chatby στη Mazarita. Μετά την Ιωάννα τη μικρή, έφυγε και ο Πίπης. Τα μαλλιά της Δήμητρας (μου έλεγε ή μητέρα μου) έγιναν από ξανθοκάστανα κάτασπρα σαν το βαμβάκι «μέσα σε μία νύχτα». Τέτοιο σοκ μέσα στο σώμα αυτό το ρευστό που τώρα πια ξέρουμε πως είναι σαν τον Νείλο και τον Χρόνο, ρέει, κυλάει, εκβάλλει κάποτε στη νοητή Μεσόγειο. Μετά έφυγε και ο Διονύσης κι έγιναν τα δύο κοριτσάκια από την Κέρκυρα μαυροντυμένες χήρες. Μέχρι που πέθανε και η Ελένη (η «Τλάτλα» μου) και η Δήμητρα τα ‘χασε, έπαθε άνοια – ή τρελάθηκε με μια ήσυχη τρέλα, πολύ γλυκιά, τυλιγμένη στη δυνατή ενέργεια της αδιαπραγμάτευτης, συμπαντικής αγάπης της που όλα τα χώρεσε και τα συγχώρησε.

Η εικόνα αυτή της Δήμητρας το 1902 δεν είναι παρά μια φλασιά, μια στιγμή μέσα στην ακατάπαυστη ροή της ενσάρκωσης. Ωστόσο το σώμα, το βλέμμα, τα χέρια, το αδιόρατο αυτό χαμόγελο, τα εμπεριέχουν όλα τα πριν και όλα τα μετά. Γιατί κάποιες στιγμές μας πολύ μυστικές φωτίζονται από μέσα – σαν τις θαυματουργές εικόνες των αγίων.