Συνειρμοί

Οι δρόμοι της ιστορίας οδηγούν πάντα σε χώρους όπου οι άνθρωποι έχουν βασανιστεί, έχει δοκιμαστεί σκληρά το σώμα τους, το πνεύμα τους και η ψυχή τους. Σπάνια ή μάλλον ποτέ δεν σε φέρνουν κοντά σε τόπους όπου οι άνθρωποι έχουν απολαύσει.Μας το θυμίζει εύγλωττα με την ξεχωριστή του ευαισθησία ο Κώστας Γεωργουσόπουλος. Σε βαθμό που σε ανακουφίζει χωρίς βεβαίως να σε παρηγορεί το γεγονός ότι και σημερινοί χώροι μαρτυρίου θ’ αποτελέσουν κάποια στιγμή αντικείμενο ενός συγκινητικού πλησιάσματος. Είθε και παρελθόν.

Λέμε συνήθως πως μια εικόνα είναι χίλιες λέξεις. Αλλά η διατύπωση αναφέρεται στην περιγραφή. Στην ουσία όμως κι όταν γνωρίζει κανείς (και ποιος δεν γνωρίζει άλλωστε;) τους μηχανισμούς του νου, καθετί, άρα και μια εικόνα, μια φωτογραφία, ένα σπίτι, ένα ρούχο, ένα βιβλίο, ένα εργαλείο αλλά και ένα πρόσωπο περαστικό προκαλούν μια ακολουθία συνειρμών, εκδηλώσεων και αναμνήσεων που μπορεί να ισχυριστεί κανείς ότι αυτό είναι η περιουσία του καθημέραν βιωμένου χρόνου.

Ιδού, τώρα, ένας ερεθισμός του συνειρμικού μηχανισμού. Μια φωτογραφία του 1890 από τη μακρινή νήσο Σαχαλίνη, η οποία βρίσκεται, ρωσική επικράτεια, απέναντι από την Ιαπωνία, πράγμα που την κατέστησε συχνά μήλον της Εριδος ανάμεσα στους δύο μεγάλους σε βάθος χρόνου και αντιθέσεων λαούς.

Εκείνη τη χρονιά επισκέφτηκε τους εξόριστους και φυλακισμένους εκεί κοινούς εγκληματίες και πολιτικούς εξόριστους ο Αντον Τσέχοφ. Η φωτογραφία από την ποιότητά της δεν αποκλείεται να είναι παλαιότερη ακόμη και 20 χρόνια, γύρω στο 1870, αλλά εκείνη την εποχή δεν άλλαζαν και τόσο ραγδαία ούτε οι συνθήκες ούτε οι θεσμοί.

Ο Τσέχοφ είχε ντάτσα, εξοχικό κατάλυμα στη Σαχαλίνη. Βαριά λαβωμένος από τη φυματίωση, που τον έστειλε 44 χρόνων στον θάνατο, χρειαζόταν το κλίμα αυτού του βόρειου και ανατολικού νησιού που ήταν κατάλληλο ως θέρετρο των φυματικών. Αλλά ως γνωστόν ο Τσέχοφ ήταν γιατρός και είχε ειδικευτεί, έστω ερασιτεχνικά, διότι τότε η επιδημιολογία δεν ήταν επιλεγόμενη ιατρική ειδικότητα, στη μελέτη της ελονοσίας, μιας, στα χρόνια εκείνα, θανατηφόρας αρρώστιας που πέρασαν πολλά χρόνια, σχεδόν αιώνας, για να νικηθεί από την καταπολέμηση του ανωφελούς κώνωπα που την προκαλεί και των νέων φαρμάκων (ριμιφόν) που τη θεραπεύουν.

Ο Τσέχοφ κατέφευγε συχνά σ’ αυτή την εξωτική περιοχή και για να αντιμετωπίσει την αρρώστια του και για να απομονωθεί και να γράψει. Η μεγάλη ηθοποιός και πρωταγωνίστριά του, σύζυγός του Ολγα Κνίπερ, αφηγείται πως όταν λίγο χρόνο πριν πεθάνει έγραφε το κύκνειο άσμα του «Ο βυσσινόκηπος» στη Σαχαλίνη, τον επισκέφτηκε ένας νεαρός που ζήτησε να δει τον «Μετρ». Η Κνίπερ του είπε πως ο συγγραφέας είναι κλεισμένος στο γραφείο του και δεν επιτρέπει, όταν γράφει, να τον ενοχλούν. Ο νεαρός παρακάλεσε να γίνει μια εξαίρεση γιατί ερχόταν από 70 βέρστια μακριά. Η Κνίπερ χτύπησε τη θύρα και το ανακοίνωσε στον Τσέχοφ. Εκείνος δέχτηκε τον νεαρό που δήλωσε πως γράφει θέατρο και επιθυμεί να ακούσει τη γνώμη του Δασκάλου. Του ενεχείρισε ένα χειρόγραφο. Ο Τσέχοφ το πήρε, το έβαλε στο συρτάρι του και παρακάλεσε τον νεαρό να ξανάρθει σε ένα μήνα για να έχει τον καιρό να διαβάσει το έργο του, δεδομένου πως ήταν απασχολημένος κι αυτός με τη συγγραφή δικού του έργου. Ο νεαρός έφυγε και επέστρεψε ακριβώς ένα μήνα μετά. Ο Τσέχοφ τον δέχτηκε πολύ στενοχωρημένος γιατί είχε αμελήσει ή λησμονήσει το χειρόγραφο στο συρτάρι του, έτσι που ήταν αφοσιωμένος με τον «Βυσσινόκηπο». Ζήτησε συγγνώμη από τον νεαρό συγγραφέα και του πρότεινε είτε να επιστρέψει ξανά σε ένα μήνα, ή να πάρει πίσω το χειρόγραφό του αν δεν έχει επιμονή. Ο νεαρός βαθιά προσβεβλημένος άρπαξε το χειρόγραφό του και ετοιμαζόταν να φύγει χτυπώντας τη θύρα, όταν ο Τσέχοφ του φώναξε και τον ρώτησε με χαμηλή φωνή κοιτώντας τον στα μάτια: «Νεαρέ μου, κοιμάστε τις νύχτες;». «Βεβαίως» απαντά ο επίδοξος συγγραφέας: «Τότε δεν χρειάζεται να διαβάσω το έργο σας. Δεν φαίνεται να έχετε ταλέντο. Το ταλέντο δεν σε αφήνει να κοιμηθείς»!

Μια τέτοια ευαισθησία και μια τέτοια αναμονή στον προθάλαμο του θανάτου, αφού ως γιατρός και μάλιστα επιδημιολόγος γνώριζε την πορεία του προς το τέλος, δεν ήταν δυνατόν να μην ενδιαφερθεί για μια άλλη διάσταση της χρήσης του νησιού που είχε επιλέξει να ζει και να μελετά. Η Σαχαλίνη ήταν, όπως είπα, τόπος εξορίας και απομόνωσης όσων το τσαρικό καθεστώς θεωρούσε επικίνδυνους για την αστική, μικροαστική, οικονομική και πολιτική και σαφώς την πολιτιστική του καθαρότητα.

Ο Τσέχοφ το 1890 που επισκέφθηκε τις φυλακές της Σαχαλίνης, με τους κρατούμενους ντυμένους τις ειδικές στολές των καταδίκων και τα ιδιόμορφα σκουφιά, είχε διαβάσει βέβαια και Τολστόι και Ντοστογέφσκι, είχε διαβάσει τις «Νεκρές ψυχές» του Γκόγκολ και το «Ημερολόγιο ενός τρελού» του μεγάλου εκείνου προγόνου και είχε ταξιδέψει μέσα στη δυστυχία των αλυσοδεμένων καταδίκων που διέσχιζαν τις χιονισμένες στέπες για να φτάσουν στους τόπους εξορίας, στις παρυφές της αχανούς Ρωσίας, προς σωφρονισμό ψειριασμένοι, άρρωστοι, πεινασμένοι με τις πλάτες αργασμένες από τον κνούτο. Αλλοτε έγκλειστοι σε στρατόπεδα και άλλοτε χωμένοι εικοσιτετράωρα στις στοές των ανθρακωρυχείων και συχνότερα στα παγωμένα πεδία, να ανοίγουν διαβάσεις για τα έλκηθρα ή να σκάβουν για την εγκατάσταση και επέκταση του υπερσιβηρικού σιδηροδρόμου.

Είναι δυνατόν ο συνειρμός να μη με οδηγήσει στα έργα και τις ημέρες των ανάλογων στρατοπέδων του σοβιετικού κράτους όπως τα αποτύπωσε στο έργο του ο Σολτζενίτσιν, στα Γκουλάγκ; Είναι δυνατόν να μη με οδηγήσει σ’ ένα έξοχο μυθιστορηματικό δοκίμιο του Τάσου Αθανασιάδη «Ο Ντοστογέφσκι από το κάτεργο στο πάθος» που όταν το διάβασα, έφηβος στη «Νέα Εστία», σε συνέχειες, αναζήτησα και καταβρόχθισα στη μικρή επαρχιακή μου πόλη όλον τον τυπωμένο στις Εκδόσεις Γκοβόστη Ντοστογέφσκι μεταφρασμένο από τον μεγάλο Αρη Αλεξάνδρου;

Και πώς ο συνειρμός να μη με οδηγήσει στο αριστούργημα του Εμπειρίκου «Ο δρόμος» στο οποίο απηχείται η προσωπική του περιπέτεια όταν μετά τα Δεκεμβριανά, μαζί με χιλιάδες άλλους ομήρους των υποχωρούντων κομμουνιστών, οδηγήθηκε με την αγέλη στην πορεία στα Κρώρα.

Και πώς να μην οδηγηθώ στο «Νούμερο» του Βενέζη και στην «Ιστορία ενός αιχμαλώτου» του Στρατή Δούκα, στα «Ματωμένα χώματα» της Σωτηρίου και στην αριστουργηματική τριλογία του Γιώργου Μιχαηλίδη για τις πορείες φυγάδων, αιχμαλώτων, εξορίστων και καταδίκων στο μικρασιατικό πογκρόμ. Το 1947, μόλις 57 χρόνια μετά την επίσκεψη του Τσέχοφ στις φυλακές της Σαχαλίνης, η μάνα μου με πήρε δέκα χρονών από το χέρι να πάμε να αποχαιρετήσουμε τον πατέρα μου που έφευγε για την Ικαρία εξόριστος. Πάνω από χίλιοι πολίτες της Φθιώτιδας στοιβάζονταν σε αίθουσες δημοτικού σχολείου που είχε επιταχθεί ως προσωρινή φυλακή.

Ηταν το σχολείο όπου είχαν φοιτήσει στην τρίτη δημοτικού και ο πατέρας μου μας δέχτηκε, μαζί με άλλους εκατό συγκρατουμένους, στην ίδια αίθουσα, όπου ακόμη ο πίνακας είχε γραμμένα με την κιμωλία γράμματα της δασκάλας μου, που ο αδελφός της ο κομμουνιστής Φίτσιος είχε εκτελεσθεί πρόσφατα.

Παραδώσαμε στον πατέρα μου μια βαλίτσα με τα χρειώδη και περιμέναμε στην αυλή να αράξουν τα στρατιωτικά καμιόνια να τους οδηγήσουν στη Στυλίδα απ’ όπου θα έφευγε το πλοίο για την Ικαρία. Εικόνες τολστοϊκές, ντοστογεφσκικές, τσεχοφικές του «Θαλάμου 6». Επώνυμοι και ανώνυμοι έλληνες πολίτες, ο πατέρας μου φιλόλογος, ο φίλος του μπακάλης και ο γείτονας αχθοφόρος, χέρι χέρι, μια λιτανεία, ένας επιτάφιος της δημοκρατίας, πήραν το δρόμο για την ελληνική Σαχαλίνη, ως οπαδοί του Ζαχαριάδη, ο οποίος σαράντα χρόνια μετά στη δική του Σαχαλίνη, στην Τασκένδη, κρεμάστηκε ως αποσυνάγωγος και προδότης!!