Χρόνια αλησμόνητα

Οταν μια ώριμη επιστήμονα και γυναίκα την έχεις πρωτοσυναντήσει σε ηλικία 13 χρόνων, με ένα λευκό φόρεμα και τα απίθανα γαλάζια μάτια της (έχει γραφεί πριν από χρόνια σχετική επιφυλλίδα στα «ΝΕΑ») να αιωρείται στην εσωτερική σιδερένια σκάλα του πατρικού της σπιτιού, στη Νέα Σμύρνη, κάθε υποδοχή της για συνεργασία δεν μπορεί παρά να είναι ενθουσιαστική. Η Λούκα Κατσέλη γράφοντας το σημερινό κείμενο μοιράζεται με πολλούς νεοέλληνες μια μεγάλη συγκίνηση.

Κοιτάζω τη φωτογραφία μπροστά μου. Τα μάτια μου δεν μπορούν να ξεκολλήσουν από το φωτεινό πρόσωπο, το διαμπερές βλέμμα, το ελαφρό μειδίαμα, τη χαρακτηριστική ελιά στο μάγουλο, τα στιβαρά χέρια της μητέρας μου. Ζεστή, ανθρώπινη, όμορφη, ανοιχτή, γήινη και ταυτόχρονα λίγο απόμακρη, μοναχική, αποστασιοποιημένη, αέρινη. Αναλογίζομαι τώρα, με το πέρασμα του χρόνου, αν την ήξερα όσο θα ήθελα.

Η προσωποποίηση της αξιοπρέπειας, της εντιμότητας, της ηθικής, της αισιοδοξίας… «Είμαι παιδί του ήλιου, όχι του φεγγαριού» είπε στον Κάρολο Κουν αποχαιρετώντας τον μετά την αποφοίτησή της από τη δραματική σχολή. Δίπλα στο ηφαίστειο που ήταν ο πατέρας μας, ο Πέλος Κατσέλης, ο μεγάλος της δάσκαλος και έρωτας, ο δημιουργός που βίωνε και μεγαλουργούσε μέσα στον κόσμο των μεγάλων συγκρούσεων, αντιθέσεων, παθών και υπαρξιακών διλημμάτων, εκείνη κρατούσε πάντα το μέτρο, την ισορροπία, την ηρεμία στο σπίτι, στη δραματική σχολή, στο θέατρο. Πόσες φορές δεν άκουσα από τα χείλη της τα λόγια του Ταγκόρ: «Koιμήθηκα και ονειρεύτηκα πως η ζωή είναι χαρά. Ξύπνησα και είδα ότι η ζωή είναι καθήκον. Επραξα και αντιλήφθηκα πως το καθήκον είναι χαρά». Μαθήτρια της Κούλας Πράτσικα, της μεγάλης δασκάλας χορού, από τα εφηβικά της χρόνια έμαθε να πειθαρχεί σώμα και ψυχή και να υπηρετεί με την ίδια προσήλωση και αυταπάρνηση την οικογένεια και την τέχνη. Οσο οι παραστάσεις και το θέατρο την ανάγκαζαν να λείπει από το σπίτι τα βράδια, ξυπνούσε στις 6 κάθε πρωί για να βρούμε έτοιμο το πρωινό, να ετοιμάσει τα πάντα για το σχολείο, να πάμε μαζί στη στάση του λεωφορείου. Κάθε απόγευμα ανεβοκατέβαινε τα σκαλοπάτια από το σπίτι στη δραματική σχολή όπου δίδασκε για να σιγουρευτεί ότι τα πάντα ήταν όπως τα θέλαμε ή για να κρατάει το βιβλίο, βοηθώντας με πότε με τις κλίσεις των αρχαίων ρημάτων και πότε με τους ατέλειωτους τύπους και τις ενώσεις στη χημεία. Τα καλοκαίρια πάλι, στην Επίδαυρο, μεγάλη πρωταγωνίστρια εκείνη, μπροστά στην πρόκληση μιας Μήδειας ή Κλυταιμνήστρας, μέναμε μόνοι στο μικρό καμαράκι πάνω από το Μουσείο, ώστε αργά κάθε βράδυ, όταν όλοι ξεφάντωναν στο Λυγουριό, να κάνει πρόβα στο άδειο θέατρο, συντροφιά με το αηδόνι που κελαηδούσε και μένα που μισοκοιμόμουν κουρνιασμένη στα μαξιλαράκια του κάτω διαζώματος. Μερικά χρόνια αργότερα, ήταν η ίδια απίστευτη εσωτερική της θέληση και πειθαρχία που της έδωσαν τη δύναμη να ξεπεράσει, σε λιγότερο από έναν χρόνο, το ισχυρό εγκεφαλικό που τη χτύπησε και να ξαναβγεί στην Επίδαυρο για να ενσαρκώσει με συγκλονιστικό τρόπο την Εκάβη στις «Τρωάδες».

Ελληνίδα μέχρι το κόκαλο και λάτρις του ελληνικού πολιτισμού, συνέδεσε το όνομά της και την πορεία της με το Ελληνικό Χορόδραμα της Ραλλούς Μάνου και την τελετή αφής της ολυμπιακής φλόγας ώς το 1968, όταν επί δικτατορίας αρνήθηκε τη συμμετοχή της.

Τη θυμάμαι σαν τώρα, το 1964, να ηγείται της πομπής μέσα στην ιερά άλτι της Ολυμπίας, στητή, αγέρωχη, με τη μακριά της χλαμύδα, να ανάβει τον δαυλό από τις αχτίδες του ήλιου που συγκεντρώνονταν στο στρογγυλό κάτοπτρο και ν’ απαγγέλλει τον ύμνο προς τους ολυμπιονίκες του Πινδάρου.

Από αστική και μάλλον συντηρητική οικογένεια, δεν δίστασε να συμμετάσχει στα κοινά ως εθελόντρια νοσοκόμα στον πόλεμο και αργότερα να στηρίξει εθελοντικά με τις απαγγελίες της εκδηλώσεις για την ειρήνη, για τα κοινωνικά κινήματα, για τους απελευθερωτικούς αγώνες. Πιστεύοντας ακράδαντα ότι ο ηθοποιός «ποιεί ήθη», ταυτίζεται και υπηρετεί το πρωτοποριακό όραμα του πατέρα μας να αναβιώσει μέσα από το «φυσικό θέατρο» τα ήθη και έθιμα κάθε περιοχής της Ελλάδας με τη συμμετοχή των θεατών. Ετσι, στα μέσα της δεκαετίας του 1950 ανεβάζουν στην Υδρα, στη Ναύπακτο και στο Μεσολόγγι έργα που γράφονται από σπουδαίους συγγραφείς της εποχής ειδικά για τις τοπικές κοινωνίες. Δεν θα ξεχάσω ποτέ την εντύπωση που μου έκανε η παράσταση στο Μεσολόγγι, όπου ο συγγραφέας και ηθοποιός Νότης Περγιάλης έπαιζε τη φλογέρα του, ενώ δεκάδες ψαράδες μαζί με τους ηθοποιούς εξιστορούσαν τους καημούς της λιμνοθάλασσας.

Και για τους δυο γονείς μας, το θέατρο ήταν ο μεγάλος καθρέφτης αλλά και το μεγάλο σχολείο κάθε κοινωνίας, αποδέκτης και πλάστης ταυτόχρονα αξιών και προτύπων. Αποζητούσαν και οι δύο, μέσα από τη θεατρική πράξη, να καταστήσουν τον θεατή συμμέτοχο, να διερευνήσουν από κοινού τα ανεξερεύνητα μονοπάτια της γνώσης που προσφέρουν τα σπουδαία κείμενα είτε των αρχαίων τραγωδών είτε των μεγάλων θεατρικών συγγραφέων. Ισως γι’ αυτό, παρά τις πολλές κινηματογραφικές ταινίες στις οποίες συμμετείχε, τελικά η μητέρα μας έμεινε στην Ιστορία ως «γνωστή τραγωδός και ηθοποιός του Εθνικού Θεάτρου». Ισως και γι’ αυτό στο οικογενειακό μας DNA το θέατρο και η πολιτική αποτέλεσαν δύο αλληλένδετους πόλους έκφρασης, δημιουργίας και προσφοράς. Είναι τυχαίο άραγε ότι ύστερα από χρόνια στα έδρανα της Βουλής, η Νόρα ανεβαίνει πάλι στο σανίδι σε λίγες εβδομάδες να παίξει τη Σίσι Γκόφορθ στο έργο του Τενεσί Ουίλιαμς «Ο τελευταίος επισκέπτης»; Ή μήπως είναι τυχαίο ότι την κόρη μας Αμαλία, που παίζει για πρώτη φορά στο Εθνικό στην παράσταση του «Γαλιλαίου» του Μπρεχτ, τη συγκινεί από μικρή το πολιτικό θέατρο;

Είχα τη μεγάλη τύχη να γεννηθώ από δυο γονείς που αποτέλεσαν για μένα πρότυπα ζωής. Ο Σίλερ γράφει κάπου: «Οποιος στον καιρό του μπόρεσε ό,τι καλύτερο να κάνει, αυτός έζησε για όλους τους καιρούς». Εκαναν τελικά και οι δυο τους ό,τι καλύτερο μπορούσαν να κάνουν. Γι’ αυτό άφησαν πίσω τους ανεξίτηλα πατήματα…