«Αν είμαστε της ήττας, ποιοι είναι της νίκης;»

«Εκείνο το γύρισμα είχε κάτι που αποκαλύπτει τον ίδιο και κάτι από το έργο του. Ενώ μας μιλούσε, ξαφνικά ερχόταν ένα μικρό ιντερμέδιο σιωπής. Εγερνε το κεφάλι και σιωπούσε για αρκετά δευτερόλεπτα, λες κι αυτό ήταν ένα πεδίο ποίησης. Υπήρχε αυτή η τομή της σιωπής μέσα στην ομιλία του κι αυτό είναι ο Μανόλης Αναγνωστάκης. Από τη μια σού απευθυνόταν και από την άλλη ήταν σαν να απευθύνεται στον εαυτό του». Αυτή τη χαρακτηριστική εικόνα του σπουδαίου ποιητή κρατά μέχρι σήμερα στο μυαλό του ο σκηνοθέτης και πεζογράφος Λάκης Παπαστάθης. Οι δυο τους είχαν συναντηθεί τηλεοπτικά τον Ιανουάριο του 1983 στην εκπομπή «Παρασκήνιο», σε μια στιγμή ιδιαίτερη, μιας και αποτέλεσε την πρώτη και μοναδική εμφάνιση του Μανόλη Αναγνωστάκη μπροστά στην τηλεοπτική κάμερα.

Αναμνήσεις όπως η προηγούμενη ακούστηκαν και ακούγονται σε όλη τη διάρκεια του 2015, χρονιά που συμπίπτει με την 90ή επέτειο από τη γέννηση του Μανόλη Αναγνωστάκη (10 Μαρτίου 1925) και με τη συμπλήρωση 10 ετών από τον θάνατό του (τον Ιούλιο του 2005). Για τον λόγο αυτό, ήδη στη γενέτειρά του Θεσσαλονίκη το 2015 «τρέχει» ως «Ετος Μανόλη Αναγνωστάκη», ενώ ήδη έχουν πραγματοποιηθεί αρκετές εκδηλώσεις προς τιμήν του σε όλη τη χώρα. Η πιο πρόσφατη από αυτές μόλις την περασμένη Τετάρτη στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, όπου συμμετείχαν ο Λάκης Παπαστάθης, ο κριτικός λογοτεχνίας Νάσος Βαγενάς, ο Ευριπίδης Γαραντούδης και ο μελετητής λογοτεχνίας Γιώργος Ζεβελάκης, από τους σημαντικότερους γνώστες της ποίησης Αναγνωστάκη.

«Η ποίησή του είχε μια ανθρώπινη θερμοκρασία, ήταν σαν να πιάνεις ένα ζεστό χέρι» μας λέει ο Γιώργος Ζεβελάκης για τον κορυφαίο ποιητή και δοκιμιογράφο της μεταπολεμικής γενιάς που μετέφερε το κλίμα της εποχής στα 88 δημοσιευμένα έργα του από το 1941 έως το 1971. «Τον ενδιέφεραν πολύ τα μικρά της καθημερινής ζωής. Ο Αναγνωστάκης ήταν πιο πολύ στην μικρή περιοχή του ανθρώπινου βίου, της ανθρώπινης ύπαρξης. Γι’ αυτό και ήταν λυρικός ποιητής: επειδή ασχολούταν με καθημερινά θέματα». Παρ’ όλα αυτά, σημείο αναφοράς κάθε φορά στα κείμενά του είναι οι εμπειρίες του που περνούν μέσα από λεπτές μεταφορές και εικόνες. «Η ποίησή του εξελίσσεται σε ομόκεντρους κύκλους, σ’ έναν πυρήνα που είναι το βίωμά του, η ζωή του και γύρω απ’ αυτό είναι τα ποιήματά του», αναφέρει ο Γιώργος Ζεβελάκης.

      

Η σχέση με την Αριστερά

Αν και ο σπουδαίος δημιουργός φυλακίστηκε και καταδικάστηκε σε θάνατο για τις αριστερές του πεποιθήσεις, η ηθική του στάση τον οδήγησε να γράψει αργότερα ποιήματα που αναφέρονταν στη διάψευση των αριστερών οραμάτων. Γι’ αυτό και δέχτηκε δριμεία κριτική από άλλους συνοδοιπόρους του που του απέδωσαν το προσωνύμιο «ποιητής της ήττας». Ωστόσο, ο ίδιος απέρριψε αυτόν τον χαρακτηρισμό, λέγοντας πως τα έργα του δεν αποτελούν «ποίηση της ήττας, αλλά μια αγωνία για την εποχή». «Συνήθιζε να λέει, “αν εμείς είμαστε της ήττας, πείτε μου ποιοι είναι της νίκης”. Αλλωστε, η ποίηση δεν ηττάται διότι είναι ο ίδιος ο άνθρωπος, η ύπαρξη του ανθρώπου που δέχεται ραπίσματα αλλά μένει όρθια γιατί υπάρχει συνέχεια» υπογραμμίζει ο Γιώργος Ζεβελάκης.

Αυτή η Αριστερά που αναπνέει στα ποιήματα του Αναγνωστάκη, ποια ήταν τελικά; «Είναι μια Αριστερά που δεν υπήρξε. Μια Αριστερά της ελευθερίας, με κοινωνική ευαισθησία, που κάνει διάλογο και δεν παίρνει τίποτα ως δεδομένο. Και δεν αποδέχεται τίποτα που να απαγορεύεται ή είναι στερεότυπο. Μια Αριστερά του μέλλοντος, μια ιδανική Αριστερά που θα ήταν για όλη την κοινωνία» ισχυρίζεται ο Ζεβελάκης. Μαζί του συμφωνεί και ο Παπαστάθης. «Ο Μανόλης ήταν μια πρόταση για την ελληνική Αριστερά, την οποία δεν ακολουθήσαμε. Δεν ήταν λαϊκιστής και διαφώνησε με τη μονολιθικότητα του κόμματος. Είναι ένας υπαρξιακός ποιητής, που δεν μιλάει μόνο για τους αριστερούς ή την εποχή του, αλλά ξεφεύγει». Οι πολιτικές αποχρώσεις των ποιημάτων του, άλλωστε, αν και σχεδόν πάντα παρούσες στα κείμενά του, δεν ήταν αρκετές ώστε να αποδεχθεί ο ίδιος τον τίτλο του πολιτικού ποιητή. «Προσωπικά δεν νομίζω ότι είμαι πολιτικός ποιητής. Είμαι ερωτικός και πολιτικός μαζί. Συνδυάζονται αυτά τα δύο. Είναι η εποχή που τα συνδύαζε αυτά τα δύο. Υπήρχε το πολιτικό στοιχείο μέσα, η έκφραση της πολιτικής μέσα από μια ερωτική κατάσταση όμως».