Η διαρκής ευαισθησία

«Φύγε από τη θυμέλη». Οι φωνές της άγνωστης κυρίας με το τριτοδεσμίτικο μένος έκοψαν στα δύο τους «Πέρσες» του Γκότσεφ εκείνη την αυγουστιάτικη νύχτα στην Επίδαυρο το 2009. Απευθύνονταν στην Αμαλία Μουτούση (Ατοσσα) και προσμετρήθηκαν στις ιερεμιάδες εναντίον του γερμανοτραφούς βούλγαρου σκηνοθέτη. Οι θεατές που αποχώρησαν από την παράσταση δεν πρόλαβαν να δουν τον Μηνά Χατζησάββα ως φάντασμα του Δαρείου που βολόδερνε μεταξύ του τσαλαπατημένου μύθου του και της τραγικής συγκυρίας: «Ελεγα θ’ αργήσουν οι θεοί, αλλά όταν το κακό το σπρώχνεις κι ο θεός βοηθάει». Ολα αυτά με το λευκό πουκάμισο μισοβγαλμένο από το παντελόνι, μια κακοβαλμένη γραβάτα και τιράντες.

Αλλά ο Χατζησάββας δεν ήταν ποτέ σοβαροφανής. Μπήκε στο θέατρο μαθαίνοντας τους κώδικες της πειθαρχίας (στη Δραματική Σχολή του Εθνικού το 1969) και έφθασε μέχρι τη γενιά των social media με την αβάντα του χιούμορ και των ανοιχτών οριζόντων. Η θεατρική του «καταγωγή», άλλωστε, ταυτίζεται με τη νεωτερικότητα του Ελεύθερου Θεάτρου, του οποίου υπήρξε ιδρυτικό μέλος. Στις 3 Σεπτεμβρίου 1970 η «Οπερα του ζητιάνου» του Τζον Γκέι ανεβαίνει στο θέατρο Βέμπο, με τον ίδιο και τους συμφοιτητές του στον σκληρό πυρήνα (Κώστας Αρζόγλου, Υβόννη Μαλτέζου, Νίκος Σκυλοδήμος, Γιώργος Κοτανίδης, Αννέτα Μιχαλιτσιάνου, Αγγελική Κυριαζάκη, Χριστίνα Σιμοπούλου, Γιώργος Σαμπάνης, Δημήτρης Καμπερίδης και ο σκηνογράφος Γιάννης Λεκκός). Το κοινό τούς αποθεώνει, η παράσταση αντέχει 11 ημέρες και το Ελεύθερο Θέατρο γράφει ιστορία υπό τη σκηνοθετική επιμέλεια του Γιώργου Μιχαηλίδη.  

Και ύστερα ήρθε ο νέος ελληνικός κινηματογράφος. H συμμετοχή του στον «Ιωάννη τον βίαιο» της Τώνιας Μαρκετάκη το 1973, τα «Παιδιά του Κρόνου» του Γ. Κόρρα (βραβείο β’ ανδρικού ρόλου στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης το 1986), η φιλμογραφία του Νίκου Γραμματικού, μέσα στην οποία αποτελεί ένα κεφάλαιο από μόνος του. Δίπλα στον υποβλητικό ρόλο του Βαγγέλη Μουρίκη ο Χατζησάββας στέκεται ως το ιδανικό ερμηνευτικό αντίβαρο (στον ρόλο ενός αστυνομικού ελληνικής  κωμόπολης).

Αν έχει κάποια σημασία για τη διαδρομή ενός ηθοποιού που μαθήτευσε στη θεατρική γλώσσα του Χάινερ Μίλερ, αλλά μπαινόβγαινε με την ίδια άνεση στο τηλεοπτικό πλατό της «Αναστασίας» και στις πρόβες του «Αμόρε», το όνομά του αρχίζει να κατοχυρώνεται στη θεατρική αγορά την εποχή του (δεύτερου) «Ανοιχτού Θεάτρου». Ο Γ. Μιχαηλίδης – και πάλι – συστήνει στο κοινό το δίδυμο Καραμπέτη – Χατζησάββα, η χημεία των οποίων θα κρατήσει για χρόνια (από το «Κρίμα που είναι πόρνη», σε σκηνοθεσία Μιχαηλίδη, το 1986, έως τον προπερσινό «Αγαμέμνονα», σε σκηνοθεσία Νικαίτης Κοντούρη).

Για όσους φθάσαμε λίγο πιο αργά στην Επίδαυρο, το 1997 είναι μια άλλη χώρα. Και περιέχει ήδη μια μυθοποιημένη παράσταση με ένα μυθοποιημένο «σκάνδαλο». Τις «Βάκχες» του Ευριπίδη σε σκηνοθεσία Ματίας Λάνγκχοφ και παραγωγή ΚΘΒΕ, όπου ο Χατζησάββας υποδύεται τον γυμνό Διόνυσο ανάμεσα σε αίματα, λάσπες και ένα σφαγείο με σφαχτάρια. Ηταν οι πρώτες εξετάσεις απέναντι σε ένα μανιασμένο ακροατήριο που έβλεπε τα είδωλα της αρχαιοελληνικής γραμματείας να περιφέρονται στα τέσσερα (έτσι εμφανιζόταν ο πρωταγωνιστής). Στις εξετάσεις εκείνες παρέδωσε λευκή κόλλα. Ο θρήνος δεν ταίριαζε στη σύγχρονη Επίδαυρο και οι ξένοι σκηνοθέτες είχαν δικαίωμα στην ερμηνεία των έργων – όχι στην ανασύστασή τους. «Ο Αισχύλος δεν θα πάθει τίποτα. Εμείς όμως αύριο θα πεθάνουμε και αν δεν ψάξουμε καινούργιους τρόπους, τι να το κάνω εγώ να είμαι καλλιτέχνης και να αναμασάω αυτό που μου έμαθε ο Βόκοβιτς (μια χαρά δάσκαλος ήταν) πριν από σαράντα χρόνια;» θα αναρωτηθεί τον Αύγουστο του 2009, στη συνέντευξη που παραχώρησε στον Ηλία Κανέλλη («Ταχυδρόμος»).

Μακριά από εμάς οι ιερόσυλες σκέψεις, αλλά ο Χατζησάββας έδωσε ορισμένους από τους μεγαλύτερους ρόλους του εκτός σκηνής, εκεί όπου η αρχή της πραγματικότητας σκηνοθετεί την αρχή της επιθυμίας. Υπερασπίστηκε αυτό που άλλοι σταύρωναν ως πρωτοπορία και στάθηκε δίπλα στους επισκέπτες σκηνοθέτες. Μόλις πέρσι έγινε η σκιά του Λάνγκχοφ, όταν ο σκηνοθέτης προσήχθη σε αστυνομικό τμήμα για προσβολή μνημείου, καθώς στα γυρίσματα ντοκιμαντέρ μέσα στην Aρχαία Επίδαυρο εμφανιζόταν μια γυμνή ηθοποιός.

Ο ηθοποιός που «ξεκίνησε τους μεγάλους ρόλους μετά τα 38», όπως συνήθιζε να λέει σε φίλους του, υπήρξε γενναιόδωρος απέναντι στους νεότερους συναδέλφους. Σπανίως άφηνε κενή τη θέση που του αναλογούσε στις παραστάσεις τους. Και σπανίως άφηνε κενό το τραπέζι με τα κεράσματα στα καμαρίνια των παραστάσεων. Κανείς δεν ρωτούσε, αλλά οι ηθοποιοί του «Μεφίστο» – στην περσινή σκηνοθεσία του Νίκου Μαστοράκη στο Εθνικό – γνώριζαν ότι «τα κουλουράκια είναι από τον Μηνά». Διαχρονικός υποστηρικτής του Φεστιβάλ Αθηνών, απαντούσε  στις ερωτήσεις των θεατών όταν τον αναγνώριζαν στην Πειραιώς 260. Αν παραβλέψετε το περίσσευμα ποιητικής αδείας, μπορεί και να δεχθείτε ότι ο Χατζησάββας διέθετε τη στόφα διαρκούς ευαισθησίας από την οποία ήταν φτιαγμένοι ο Μάνος Χατζιδάκις και ο Λευτέρης Βογιατζής.

Φθάνει στο τέλος του αυτό το σημείωμα και αξίζει να μοιραστούμε μια ανακάλυψη. Ενα βίντεο από το YouTube το οποίο ανάρτησε στο facebook ο επίμονος γνώστης Γιώργος Σαρηγιάννης. Στα δυόμισι λεπτά του φινάλε ο ηθοποιός Κώστας Φαλελάκης αφιερώνει το βραβείο που κέρδισε στα φετινά Queer Awards στον σύντροφό του Μηνά Χατζησάββα – αντί των γονιών του – τραγουδώντας τους στίχους «… τον λατρεύω κι είναι το φως μου γιατί είναι βλέπεις ο άνθρωπός μου». Τα υπόλοιπα είναι σιωπή.