Μαγιακόφσκι και Λίλι Μπρικ

Μια φωτογραφία δείχνει ένα ζευγάρι άνετα καθισμένο σε δύο καρέκλες, απέναντι ο ένας στον άλλον, όχι πολύ μακριά ούτε πολύ κοντά.

Πρόκειται για τη Λίλι Μπρικ και τον Μαγιακόφσκι, εκείνος με ξυρισμένο κεφάλι όπως είναι  σήμερα της μόδας. Το ζευγάρι μοιάζει οικείο αλλά και με μια κάποια απόσταση. Δεν αποκαλύπτουν ότι είναι ή υπήρξαν εραστές.

Το 1912 ήταν σημαδιακή χρονιά για την ευρωπαϊκή και τη ρωσική πρωτοπορία πριν από τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, που γέννησε τον φουτουρισμό του Μαρινέτι, τη δεξιόστροφη πλευρά του μοντερνισμού, ενώ ο Μαγιακόσφκι, με τον πάτρωνά του Νταβίντ Μπουρλιούκ, έφτιαχνε το πρώτο αριστερόστροφο φουτουριστικό μανιφέστο με τίτλο: «Ενα χαστούκι στο δημόσιο γούστο».

Οσο για τη φωτογραφία, γύρω στο 1915, πάνε ακριβώς 100 χρόνια, ο Βολόντια συναντούσε τη Λίλι που είχε ενθουσιαστεί με την απαγγελία τού «Ενα σύννεφο με παντελόνι». Τουλάχιστον έτσι θρυλείται η ιστορική συνάντηση. Συγχρόνως όμως γνώρισε και τον σύζυγό της, τον Οσιπ Μπρικ, σημαντικό πρωτοπόρο κριτικό και θεωρητικό του φορμαλισμού και υποστηρικτή του ίδιου του έργου του Μαγιακόφσκι, με τον οποίο συνήψε μια διά βίου φιλία.

Οι τρεις σχημάτισαν ένα ερωτικό τρίγωνο και αργότερα συγκατοίκησαν.

Εχοντας κάνει έναν ελεύθερο γάμο, κατά το συνήθειο των ρώσων μποέμ και πρωτοπόρων αριστερών καλλιτεχνών και διανοητών, ο Μπρικ μοιραζόταν τη Λίλι με τον Βολόντια χωρίς ίχνος ανταγωνισμού. Καθώς λέγεται μάλιστα ζούσε ανάμεσα στον ποιητή και στην ανήσυχη ερωμένη του, η οποία του επιβαλλόταν σκληρά και αυτός υποτασσόταν, παραπονούμενος και στα ποιήματά του για τη σκληρότητά της. Η Λίλι ήταν πρωτοπόρα γυναίκα, πνευματικά και σεξουαλικά. Στον σύζυγό της έλεγε «τις νύχτες είμαι δική σου αλλά οι μέρες είναι δικές μου, κάνω ό,τι θέλω».

Αργότερα, τόσο στενή ήταν η σχέση τους που ο ποιητής στήριζε οικονομικά το αρκετά φτωχικό ζευγάρι, με την εκδοτική του επιτυχία και τη συγγραφική του δουλειά. Αυτά συνεχίστηκαν μέχρι το 1923, όταν έπαψε η ερωτική σχέση του με τη Λίλι. Συνεχίστηκε όμως η στενή φιλία και των τριών μέχρι τον θάνατό του. Η περιγραφή της καθημερινής ζωής τού τρίο είναι απολαυστική. Οι δύο άντρες σηκώνονταν νωρίς και ετοίμαζαν τσάι στο σαμοβάρ και σάντουιτς, διάβαζαν εφημερίδες και συζητούσαν ώσπου έφευγε ο Μαγιακόφσκι για δουλειά και φιλούσε τον Οσιπ στο κεφάλι, λέγοντας, φιλώ τη μικρή σου φαλάκρα. Αυτά μετά το 1918, όταν ο Μαγιακόφσκι πια συζούσε μαζί τους. Αργότερα σηκωνόταν και η Λίλι, την οποίαν και οι δύο περιποιούνταν με απόλυτη αφοσίωση.  

Φαντάζομαι λοιπόν στη φωτογραφία η Λίλι να λέει κάτι που θέλει από αυτόν και αυτός να λέει «Ντα ντα», ναι στα ρωσικά, ασυναίσθητα, δημιουργώντας τον διάσημο τίτλο τού αμέσως επόμενου πρωτοποριακού κινήματος των νταντά! Ο κυβοφουτουρισμός άνθησε στη Ρωσία με πολλούς εκπληκτικούς καλλιτέχνες και η πρωτοπορία έδωσε στη Δύση πολλά διάσημα ονόματα, όπως τον Καντίνσκι, τον Σαγκάλ, τον Μαλέβιτς, τον Αρχιπένκο, την Ποπόβα, την Γκουρό που ήταν και συγγραφέας και τόσους άλλους.

Παράλληλα στη Ρωσία την ίδια εποχή εξελίχθηκε το κίνημα των ρώσων φορμαλιστών με αρχηγό στον Σκλόφσκι και οπαδούς που ήρθαν ή επηρέασαν τη λογοτεχνική θεωρία στη Δύση, με τον γλωσσολόγο Ρομάν Τζάκομπσον και τον αναλυτή των παραμυθιών Βλαδίμηρο Προπ. Ενα κίνημα που μετεξελίχθηκε στη Δύση στον στρουκτουραλισμό του Κλοντ Λεβί-Στρος. Ολοι αυτοί οι Ρώσοι και Ρωσίδες ήταν φίλοι και συνεργάτες, και στην αρχή ομοϊδεάτες, μαρξιστές οι περισσότεροι.

Αλλά ας ξαναγυρίσουμε στον Μαγιακόφσκι που έδωσε τη μεγάλη ώθηση στον φουτουρισμό αριστερής πλευράς, αλλά και ενδιάμεσα σ’ έναν μοντερνισμό στο στυλ και στις ανατρεπτικές εικόνες, έστω και στρατευμένος εδώ και εκεί με φράσεις ιδεολογικής προπαγάνδας. Γύρω από αυτόν υπήρχαν δεκάδες άλλοι ποιητές και συγγραφείς, όπως ο Α. Μπέλι, ο Ντ. Χαρμς, η Μ. Τσβετάγεβα, ο Β. Χλέμπνικοφ, που έφτιαξε τη δική του τεχνητή γλώσσα Ζαούμ, προβλέποντας το κίνημα των λετριστών της δεκαετίας του 1940-50 στο Παρίσι. Επίσης γνωστοί στη Δύση, ο Σεργκέι Γιεσένιν, ο Παστερνάκ, ο συγγραφέας του «Δόκτορ Ζιβάγκο» και φίνος ποιητής.

O Μαγιακόφσκι, μετά το 1915 και το «Σύννεφο με παντελόνι», έγινε η ατμομηχανή του ρωσικού κυβοφουτουρισμού με πίσω του ένα σωρό από τους εκπληκτικούς ποιητές και καλλιτέχνες που αναφέρθηκαν ήδη και όταν απήγγελλε το περίφημο ποίημά του κι έφτανε στο σημείο να πει ψιθυριστά ή βροντοφωνώντας

ξεσπούσαν σε χειροκροτήματα και ζητωκραυγές.

Η επιτυχία του ήταν τεράστια, ηλέκτριζε τα πλήθη. Αν έχετε ακούσει, όπως εγώ πολύ αργότερα, τον Γεφτουσένκο ή τον Βοζνεσένσκι στο Σαν Φρανσίσκο να απαγγέλλουν χωρίς κείμενο γραπτό, απέξω τα ποιήματά τους, που τα βροντοφωνούσαν, όπως ο Μαγιακόφσκι στον 19ο αιώνα, ήταν μια αξέχαστη εμπειρία.

Φαντάζεστε από ποιαν ατμόσφαιρα έξαρσης, εκνευρισμού, ενθουσιασμού και αλλοφροσύνης περιβάλλονταν οι ποιητές, οι συγγραφείς και οι καλλιτέχνες τα πρώτα χρόνια της Οκτωβριανής Επανάστασης, από το 1917 ώς το 1928. Με την εκπληκτική τους δημιουργικότητα, πριν αρχίσει να μπαίνει με παγωμένο νερό το ντους του «σοσιαλιστικού ρεαλισμού» σε όλα τα πρωτοποριακά κινήματα, όπως συνέβη μετά την επικράτηση του Στάλιν. Ολοι αυτοί οι καταδιωγμένοι, που μεταξύ άλλων απηχούσαν την τραγικά διηρημένη φωνή του Μαγιακόσφσκι, από την αγάπη του για τη Ρωσία έως και την αργή και οδυνηρή διαπίστωση ότι το καθεστώς δεν ήταν εκείνο που είχαν ονειρευτεί.

Σήμερα όταν διαβάζουμε τα ποιήματα του Μαγιακόφσκι μάς κάνει εντύπωση το πάθος, έστω και σε μετάφραση, και η ακατάσχετη ροή του κειμένου. Πολλές από τις προστακτικές του φράσεις ηχούν υπερβολικά βέβαιες για αυτό που λένε, χωρίς ίχνος αμφιβολίας, ενώ το αντίθετο συμβαίνει στα ερωτικά του ποιήματα όπου συχνά ακούγεται το παράπονο και η απελπισία του χωρισμού, και της απόρριψης, όπως στον παραδοσιακό ρομαντισμό.   

Ο Μαγιακόφσκι στέκεται ακόμη ένας αντιφατικός γίγαντας μιας εποχής του 20ού αιώνα, που είδε την αμείλικτη σύγκρουση τρομερών αντιφατικών δυνάμεων στην ανθρώπινη κοινωνία.