Τα παιδιά του φωτογράφου

Δεν χρειαζόταν το κείμενο του σκηνοθέτη και διηγηματογράφου Λάκη Παπαστάθη για να συνειδητοποιήσουμε το μέγεθος ΤΗΣ ευαισθησίας του.  Το πιστοποιούν οι έξοχες ταινίες που έχει γυρίσει και οι θαυμάσιες σελίδες που έχει γράψει. Να προσθέσουμε μία μόνο λεπτομέρεια που εξηγεί το σημερινό βαθιά ανθρώπινο, ποιητικό κείμενο του δημιουργού τησ ταινιασ «Ταξίδι στη Μυτιλήνη». Οπου κι αν πάει, έχει πάντα μαζί του, ως φυλαχτό, τα διηγήματα του Γ. Βιζυηνού!

Οταν πρωτοβλέπεις μια παλιά φωτογραφία υπάρχει ένας νεκρός χρόνος αναμονής. Το βλέμμα αναζητά τη σχέση σου με την εικόνα. Ψάχνει. Τα πρώτα ερεθίσματα σε οδηγούν συνήθως στη συγκίνηση των προσώπων, των αντικειμένων, του φωτός, στην αναγνώριση του χώρου. Οι πολλές πληροφορίες που περιέχονται στην εικόνα ανασύρονται και συνθέτουν την πρώτη της ταυτότητα. Την τοποθετούν στον χώρο και στον χρόνο.

Συνήθως, όμως, η συγκίνηση αργεί. Χρειάζεται πολύ προσάναμμα για να ανάψει. Και για να γίνει αυτό δεν πρέπει να ψάχνεις μόνο στην εικόνα αλλά και μέσα σου.

Σε σπάνιες περιπτώσεις η συγκίνηση είναι ακαριαία. Αλλά και σε αυτήν την περίπτωση η μακροχρόνια παρατήρηση βαθαίνει τη σχέση σου με την εικόνα και την κάνει πιο πλούσια.

Ετσι, βλέποντας κάθε μέρα, ξανά και ξανά, τη φωτογραφία του Ιωάννη Καραμάνου κάτι προστίθεται στην αρχική γνώση και στην πρώτη συγκίνησή μου.

Φαντάζομαι ένα φωτογραφείο στις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα σε ένα μικρό καπνοχώρι με εβδομήντα καλυβόσπιτα. Χωράφια και λασπωμένα καλντερίμια. Σκληρή καθημερινότητα, χωρίς ηλεκτρικό ρεύμα, χωρίς ραδιόφωνο, χωρίς πληροφόρηση για το τι συμβαίνει στον κόσμο. Και ξαφνικά σαν από αλλού ένα μαγαζί της νέας τότε τεχνολογίας, ένα φωτογραφείο, στην αυλή του πατρικού σπιτιού τού Γιάννη Καραμάνου. Η μικρή αγροτική κοινωνία απέκτησε έναν χώρο μαγείας και μνήμης, έναν χώρο καταγραφής των ανθρώπων και κοινοτικής συνοχής. Από το υπαίθριο φωτογραφείο θα περάσουν γενιές και γενιές συγχωριανών. Η δουλειά του φωτογράφου μοιάζει εδώ και με ληξιαρχείο που καταγράφει τους κατοίκους στο Μάνεσι.

Ημερήσια φωτογραφική λήψη, λοιπόν, χωρίς ηλεκτρικά φώτα. Φως ημέρας φωτίζει τα πρόσωπα. Στο πάτωμα αχνοφαίνονται οι σκιές τους. Πέτρινες πλάκες και βράχια στην αυλή.

Η κουβέρτα ή το κιλίμι κρεμιούνται πίσω για να απομονώνουν τους ανθρώπους από το ανεπιθύμητο φόντο και δημιουργείται έτσι κάποια ομοιογένεια στο πεδίο σκόπευσης της φωτογραφικής μηχανής.

Ο φωτογράφος πατέρας στολίζει τα παιδιά του με χόρτα, φύλλα και μικροσκοπικά λουλούδια. Τι εποχή είναι; Αρχές άνοιξης ή λίγο προχωρημένο φθινόπωρο;

Μόνον η Χαρίκλεια φοράει κάτι σαν ελαφρύ παλτό· τα δύο αγόρια και η Κατίνα είναι ντυμένα μάλλον με λεπτά ενδύματα.

 Αντίθεση αποτελούν οι χοντρές κάλτσες που είναι σηκωμένες προστατευτικά μέχρι το γόνατο. Τα παπούτσια που είναι πολύ χρησιμοποιημένα και σκονισμένα φαίνεται να έχουν περπατήσει τα χωράφια και τους χωματόδρομους του χωριού. Τότε φρόντιζαν τα παπούτσια να είναι κυρίως γερά και τα φορούσαν μέχρι να μεγαλώσει το πόδι, οπότε αναγκαστικά αγόραζαν μεγαλύτερο νούμερο.

Προσπαθώ να φαντασθώ τις οδηγίες του φωτογράφου προς τα παιδιά του. Τα στήνει κατά ύψος, από το κοντύτερο και μικρότερο μέχρι το μεγαλύτερο και ψηλότερο. Πιάνονται με τα χέρια σφιχτά σαν να θέλει ο πατέρας την οικογένειά του ενωμένη. Το ένα παιδί να σφίγγεται στο άλλο, να νιώθει τον σφυγμό του.

Με το ίδιο στήσιμο έχουν βρεθεί χιλιάδες άλλες φωτογραφίες. Σαν να θέλει ο γονιός να παρακολουθεί το μπόι του παιδιού του που ψηλώνει, όπως σε κάποιο σημείο του ντουβαριού του σπιτιού μετράει κάθε χρόνο με μεζούρα το ύψος και σημειώνει με μολύβι τους πόντους.

Τα παιδιά, σχεδόν σε προσοχή. Σαν να ακούν τον εθνικό ύμνο. Ισως και να κρατάνε την αναπνοή τους για να στέκονται πιο σταθερά. Ανάμεσα στο «έτοιμοι» του φωτογράφου και στο «κλικ» της μηχανής νιώθουν πως σταματάει ο χρόνος, ότι ο φακός τούς συλλαμβάνει όπως είναι τώρα, κι έτσι θα παραμείνουν πάντα, δεν θα μεγαλώσουν ποτέ, ούτε θα γεράσουν.

Τα ρούχα των ανθρώπων συνήθως ράβονται από τις τοπικές μοδίστρες ή από τις ίδιες τις νοικοκυρές. Ωστόσο, παρά τον αυτοσχεδιασμό, υπάρχει σ’ έναν βαθμό μια πανελλήνια μόδα! Παντελόνια με ίδιο κόψιμο φορούν τα μικρά αγόρια σε όλη την Ελλάδα το ’32, περίπου ίδιο ράψιμο στο παλτό. Οι πληροφορίες για τη μόδα έβρισκαν τρόπο να φθάνουν παντού. Βέβαια στις πολύ φτωχές οικογένειες τα ρούχα έπρεπε να λιώσουν πάνω στο κορμί τους για να τα αλλάξουν. «Τι μόδα και πράσινα άλογα» έλεγε η γιαγιά μου.

Η φωτογραφία αυτή δεν είναι «ντοκουμέντο». Δεν είναι δηλαδή αυτό που λένε «η πραγματικότητα επ’ αυτοφώρω», που συμβαίνει όταν ο φωτογραφικός φακός συλλαμβάνει εικόνες ερήμην των ανθρώπων. Δεν έχει τη ρευστότητα και το απρόβλεπτο της ζωής, δεν είναι κάτι που συνέβη ξαφνικά και απρογραμμάτιστα. Πρόκειται για μια σκηνοθετημένη φωτογραφία σε «στούντιο», που καταφέρνει μέσα από το τυπικό μιας στημένης εικόνας – που εν πολλοίς καθορίζεται και από τεχνικούς όρους – να μας μιλάει πολύ συγκροτημένα για το ήθος των μορφών, για τη σημασία του βλέμματος, γι’ αυτό το απροσδιόριστο πνεύμα που οδηγεί κάθε «σκηνοθεσία» σε κάτι που είναι η ουσία και η συγκίνηση της ζωής.

Κοιτάζω τις παλιές φωτογραφίες όπως διαβάζω την ποίηση σ’ ένα βιβλίο. Ξανά και ξανά. Πάντα κάτι καινούργιο μού αποκαλύπτεται. Στην αρχή νιώθω πως ό,τι υπάρχει μέσα στην εικόνα είναι σταθερό και ακίνητο, και λάμπει σαν τις λέξεις της ποίησης. Σιγά σιγά, όμως, ανακαλύπτω – σαν τον ήρωα του «Blow Up» του Αντονιόνι – πως κάπου είναι κρυμμένο ένα αόρατο κουβάρι που αν το σπρώξεις ελαφρά με τον δείκτη της παλάμης σου αρχίζει να κυλάει, ξετυλίγοντας το νήμα της αφήγησης και κάνει τα πρόσωπα ήρωες διηγημάτων ή ρόλους για το θέατρο και τον κινηματογράφο.

Οταν η εικόνα συναντιέται με τον λόγο, με το κείμενο, τότε κυριολεκτικά βουλιάζει από το βάρος της ζωής και γίνεται σύγχρονη, παρούσα σε ενεστώτα χρόνο, μιλάει για τις ημέρες μας και τους ανθρώπους μας.