Ημερολόγια της φωτιάς

Πίσω από τις γρίλιες παίζονται δραματικά σκοτεινά, αυτοί που οραματίστηκαν

Βλέπω τα θολά χαρακτηριστικά του Ερμή, τη βιαστική αποτύπωση του ιδανικού προσώπου, τη φευγαλέα, ασταθή εικόνα του υπέροχου κεφαλιού του φωτογραφισμένη από κινητό τηλέφωνο.

Συνωμοτικά και με προφυλάξεις, με τον φύλακα του Μουσείου να προσπαθεί να εμποδίσει κάθε φωτογραφική καταγραφή των εκθεμάτων, σε μια στιγμή ανάπαυλας και απροσεξίας του, μπορέσαμε να φωτογραφίσουμε αστραπιαία τον γυμνό θεό.

Στη μέση της αίθουσας του καπνισμένου από τις φλόγες Μουσείου βρίσκεται ο Ερμής. Ηρεμος, γλυκύς, ενδοστρεφής, στοχαστικός. Με ένα ρυθμικό λίκνισμα της μιας πλευράς του σώματος στηρίζεται στο δεξί πόδι και με περίτεχνη χάρη και τρυφερή προστατευτικότητα κρατά στο χέρι του τον μικρό Διόνυσο. Με το άλλο χέρι ίσως διασκεδάζει το παιδί με ένα τσαμπί σταφύλι.

Με απαράμιλλη επιδεξιότητα και ήπια ευγένεια πλάθονται οι φόρμες με το φως και τη σκιά πάνω στις λεπτές καμπύλες. Εναν συγκρατημένο αισθησιασμό και μια στοχαστική πνευματικότητα αποπνέει αυτή η μορφή, τα εξανθρωπισμένα συναισθήματα του θεού, ενώ πάνε να ξεχυθούν, ελέγχονται και συγκρατούνται από μια ποιητική μεγαλοπρέπεια και μια ποιητική – θρησκευτική ευλάβεια.

Κίνηση στην ακινησία, συγκινησιακή συμμετοχή και νηφαλιότητα, αρχετυπική ικμάδα, χαλαρή ένταση αλλά και εσωτερική ενέργεια, εξανθρωπισμένη θεϊκή διάσταση, αλλά και θεϊκό μεγαλείο. Και όλα αυτά, τα συμπληρωματικά και φαινομενικά αντίθετα, σ’ ένα αρμονικό σύνολο που σπάει την ακαμψία του αυστηρού ρυθμού και καταργεί τον άκαμπτο κανόνα της μετωπικής απεικόνισης.

Με ρυθμικές αντισταθμίσεις, με εναλλαγές έντασης και χαλαρότητας, με θαυμαστά λυγίσματα και καμπυλότητες, μας μεταφέρει μέσω ρεμβασμού και ονειροπόλησης την απλότητα του πνευματικού υψηλού.

Αυτό που αποτυπώνεται σε αυτό το γλυπτικό σύνολο ως απλό είναι το αποτέλεσμα βαθιάς, πολύπλοκης, επεξεργασμένης καλλιτεχνικής γνώσης που χαρακτηρίζει τα μεγάλα πνευματικά δημιουργήματα.

Η ήρεμη απλότητα του έργου αυτού και η συγκρατημένη του ευγένεια είναι το θαυμαστό αποτύπωμα του νέου ανθρωπισμού της εποχής του: θεϊκή ιδιότητα δεν είναι η έκφραση βίας και δύναμης, αλλά η ήρεμη νωχέλεια και χαλάρωση της καλλιεργημένης, τέλειας μυϊκής διάπλασης, σώματος και πνεύματος.

Λεπταίσθητες, ήρεμες αντιστοιχίες στην πλαστική διατύπωση, αποστασιοποιημένος συναισθηματισμός και σεβαστικό δέος, ανθρώπινες ιδιότητες του θεϊκού και θεϊκές ιδιότητες του ανθρώπινου, είναι τα στοιχεία αυτής της υψηλής τέχνης που, όπως κάθε μεγάλη τέχνη, δεν χαρακτηρίζεται από το μέγεθος και τις διαστάσεις της, αλλά από τις θαυμαστές αναλογίες της και τον εσωτερικό της ρυθμό.

«Ο Ερμής φέρει Διόνυσον νήπιον» μας ονομάζει ο Παυσανίας το θαυμαστό αυτό έργο του Πραξιτέλη.

Κατ’ εντολή του Δία, η αποστολή του Ερμή ήταν να σώσει τον μικρό Διόνυσο – καρπό του έρωτα του Δία με τη Σεμέλη – από τη ζήλεια της Ηρας. Σε μια στιγμή ανάπαυλας οι δύο θεότητες μας χαρίζουν, με μια εκθαμβωτική πλαστική φόρμα, με σοβαρότητα και χάρη, την έκφραση των πιο τρυφερών ανθρώπινων αισθημάτων.

Αύγουστος 2007. Βρεθήκαμε, όπως όλα τα τελευταία χρόνια τον Αύγουστο, στην Κεφαλονιά. Από το νησί, στο βάθος του ορίζοντα μπορούσαμε να δούμε τη νύχτα τις φωτιές που έλαμπαν στην Πελοπόννησο. Η αρχαία Ολυμπία, ζωσμένη στις φλόγες, ζούσε την πύρινη τραγωδία της.

Με το πρώτο καράβι φύγαμε για την Κυλλήνη κι από εκεί αμέσως για την Ολυμπία. Οι φλόγες περπάτησαν στον αρχαιολογικό χώρο, σε απόσταση αναπνοής από το Μουσείο, έκαψαν τα δέντρα γύρω του και μετέτρεψαν τον ιερό τόπο σε σεληνιακό τοπίο πένθους.

Εβδομήντα πέντε νεκροί, καμένα δάση, πυρπολημένα σπίτια, εκατοντάδες άστεγοι και εξορισμένοι. «Συχνά συλλογίστηκα πως είμαι ένα δέντρο· ένα δέντρο που πονεί», γράφει ο Γιώργος Σεφέρης στις «Εξι νύχτες στην Ακρόπολη». Αυτό που πόνεσε εδώ δεν ήταν όμως μόνο δέντρο ή δάσος. Οι φλόγες στην αρχαία Ολυμπία δεν έκαψαν μόνο το γαλήνιο τοπίο στις όχθες του Αλφειού, αλλά φανέρωσαν μια απροκάλυπτα ανοχύρωτη χώρα να πραγματοποιεί το αδιανόητο: να παραδίνει την ίδια της την Ιστορία στην πυρά.

Ο τραγικός συμβολισμός της καταστροφής του πολιτισμού αποκάλυψε τη βαθύτατη κρίση της ελληνικής κοινωνίας και σημάδεψε προφητικά αυτό που θα ακολουθούσε, τη μνημονιακή ανθρωπιστική τραγωδία των χρόνων που ήρθαν. Η σημερινή κρίση σηματοδοτήθηκε συμβολικά και κυριολεκτικά από αυτό το περιβαλλοντικό και πολιτιστικό έγκλημα που άγγιξε τα ακραία όρια της αρχαιοελληνικής ύβρεως. Ο τόπος που είχε επιλεγεί για να ενώσει τους απανταχού Ελληνες, το πνευματικό κέντρο καθολικής εμβέλειας του γνωστού τότε κόσμου, ως αντίβαρο του πολέμου, ως τόπος ιερής εκεχειρίας και εθνικής ομοψυχίας, εγκαταλείφθηκε στα χέρια των σύγχρονων πολιτικών διαχειριστών του πνευματικού και φυσικού πλούτου της χώρας και παραδόθηκε στη φωτιά.

Το πολιτικό προσωπικό των κομμάτων εξουσίας, από τη Μεταπολίτευση μέχρι χθες, εργάστηκε συστηματικά – ενεργητικά ή παθητικά – στην κατεύθυνση της διάλυσης της κοινωνικής ευθύνης και συνοχής. Σε μια θλιβερή μείξη αλαζονείας και περιφρόνησης του μέτρου, οι πολιτικά υπόλογοι μιλούν υποκριτικά για συλλογικές ευθύνες μιας κοινωνίας χωρίς πρόσωπο, μοιράζοντας έτσι το ίδιο μέρισμα ευθύνης στα θύματα και στους πολιτικούς τους εκπροσώπους. Η σύγχρονη αυτή ύβρις είναι η έκφραση ενός κόσμου που διαχρονικά γαλουχήθηκε με αξίες τον ατομισμό, την ιδιοτέλεια και τον ανορθολογισμό. Με τα συλλογικά οράματα ως πρόσχημα για ιδιωτικά οφέλη και την κοινωνική αλληλεγγύη στα αζήτητα. Είναι η τραγική κατάληξη μιας κοινωνικής – αισθητικής διαπαιδαγώγησης μακράς προϊστορίας. Είναι ένας πολιτικός και πολιτιστικός πολιτισμός που αναπαράγει πολίτες χωρίς πνευματικά – αξιακά αντανακλαστικά, που ευτελίζει το παρόν και κατανοεί το παρελθόν μέσα από το βάρβαρο βλέμμα του εθνικισμού και της προγονοπληξίας.

Η αρχαία Ολυμπία, ένα μοναδικό γεωγραφικό σημείο, μια μοναδική στιγμή στην ανθρώπινη Ιστορία. Εκεί όπου συναντώνται οι άνθρωποι και εξισορροπούνται οι διαφορετικότητες, εκεί όπου αναστέλλονται οι εχθροπραξίες στο όνομα της αλληλεγγύης, της αδελφοσύνης και της παγκόσμιας ειρήνης. Εκεί όπου θεμελιώνονται για πρώτη φορά οι βασικές αρχές του διεθνούς δικαίου και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Εκεί όπου πλέκονται δεσμοί φιλίας και συμφιλίωσης. Παρανάλωμα πυρός.

Δεν είναι τυχαίο ότι το 324 π.Χ. η Ολυμπία είναι ο τόπος που επιλέγει ο Μέγας Αλέξανδρος για να ανακοινώσει το διάταγμα το οποίο δίνει γενική αμνηστία σε όλους τους εξόριστους.

Σήμερα, οι κάτοικοι της Ολυμπίας, εξόριστοι ακόμη από τα σπίτια τους, θρηνούν τον άδικο χαμό των ανθρώπων τους, θύματα κι αυτοί της νεοελληνικής ύβρεως, μιας φωτιάς που ακόμη δεν έχει σβήσει. Και ο Ερμής με το στοχαστικό του βλέμμα τούς συντροφεύει ως αγγελιαφόρος των θεών, με τη βασική του εδώ ιδιότητα, ως Ερμής ψυχοπομπός.