«Το κουτσομπολιό σ’ εμάς έχει γίνει ανώτερο είδος»

«Το κουτσομπολιό σ’ εμάς έχει γίνει ανώτερο είδος»

Αθήνα, 9.8.54

Πρώτα απ’ όλα θέλω να σου περιγράψω τη ζωή μου στην Αθήνα, τα πρωινά της, τ’ απογεύματα, τα βραδινά. Λυπάμαι που μπορώ να κάνω μόνο το τελευταίο μιας που τα δυο πρώτα είναι αφιερωμένα στο Ναυτικό (κι αυτό όχι από λόγους στρατιωτικής εχεμύθειας!). Η τακτική βραδινή συντροφιά μου είναι ο Μάνος. Θέλω να πω η βασική συντροφιά μου, γιατί παράλληλα κινούνται και άνθρωποι λιγότερο ή περισσότερο συμπαθητικοί, καμιά φορά σπάνια και άνθρωποι με πολύ ενδιαφέρον. Συνήθως καθόμαστε στου Μάνου όπου ο μαέστρος απασχολεί το πιάνο του και τ’ αυτιά μου, κατόπιν βγαίνουμε για να καθήσουμε κάπου να πάρουμε λίγη δροσιά έπειτα από το καμίνι της μέρας. Τέτοια μέρη είναι το Green Park, το Βυζάντιο και οι υπαίθριοι σινεμάδες. Καμιά φορά το Ωδείον Ηρώδου για τις συναυλίες, αν παρουσιάζουν ενδιαφέρον, και από θέατρο μόνο επιθεώρηση γιατί είναι και το μόνο πράγμα που μπορείς να δεις καλοκαίρι. Οπως βλέπεις ο άρτος και τα θεάματα είναι περιορισμένα, απομένει μόνο η συζήτηση που είναι και η ουσιαστικότερη συμβολή μας στην νεοελληνική παράδοση. Το κουτσομπολιό σ’ εμάς έχει γίνει ανώτερο είδος.

«Θα σου αφήσω
την πετονιά μου
για να ψαρεύεις»

Εν Λιμεναρίοις τη 18 Αυγούστου 1954

Στη Θάσο δυστυχώς θα είμαι μέχρι τις 3 Σεπτεμβρίου, ημερομηνία δηλαδή που σκοπεύεις εσύ να ‘ρθεις. Ετσι τα κανόνισαν οι δικοί μου. Εγώ πολύ θα ‘θελα να ‘μενα κι άλλο, αλλά εξαρτώμαι – τουλάχιστον ακόμα – από αυτούς. Αλλωστε τον Οκτώβριο έχω εξετάσεις και θα ‘πρεπε να ανοίξω κανένα βιβλίο. Ολα αυτά όμως δεν θα ‘ταν ικανά να με μεταπείσουν, μια που πήρες την απόφαση να επισκεφτείς το νησί μου, αν δεν μεσολαβούσε μια αρρώστια της κύστεως του πατέρα μου που μ’ αναγκάζει να μη γίνομαι πολύ απαιτητικός. Αν θέλεις πάντως να ‘ρθεις, έστω και μόνος σου, εγώ σου έχω κανονίσει για δωμάτιο και φαγητό – όλα αυτά θα στοιχίζουν 30.000 ημερησίως – και για παρέα. Θα ‘σαι σε μια σκάλα που απέχει ¾ από το κυρίως χωριό -παραθαλάσσιο, τα Λιμενάρια. Θα σου αφήσω την πετονιά μου για να ψαρεύεις και θα το κανονίσω έτσι ώστε να μη βρεθείς σε άγνωστο περιβάλλον. Τα έξοδα μετακινήσεως – aller-retour – στοιχίζουν όπως τα υπολόγισα από την Αθήνα στη Θάσο 472.000. Γράψε μου τι θ’ αποφασίσεις να κάνεις αμέσως.

«Το φως που αναδύεται
από τη σκοτεινιά
του Κάφκα»

1η Δεκεμβρίου, 54

Πρώτα απ’ όλα διάβασα τη «Δίκη» του Κάφκα που την ήξερα μόνο από περικοπές της. Είναι καταπληκτικό βιβλίο, έργο ενός πολύ δυνατού εγκέφαλου που είδε τα πράγματα με μια μονομέρεια ίσως κι έναν τρόπο καθαρά τευτονικό (δεν συμπαθώ τη γερμανική λογοτεχνία όσο αντίθετα αγαπώ τη μουσική αυτής της χώρας), αλλά απίστευτα βαθύ. Για τον απροετοίμαστο στη φιλοσοφία του Κάφκα αναγνώστη (όπως ήμουν εγώ) ανοίγεται ένας κόσμος τέλεια άγνωστος, μια όραση εντελώς καινούργια. Δεν ξέρω αν είναι βιβλίο που μπορεί να του δώσει κανείς εξήγηση και πρέπει να αρκεστεί να το χαρεί σαν μια εγκεφαλική λειτουργία που μόνο το μουσικό και το αρχιτεκτονικό του ερέθισμα αρκεί. Είναι ένα βιβλίο που με εμπόδισε να εισχωρήσω, τόσο πολύ με θάμπωσε το φως που αναδύεται από τη σκοτεινιά του. Δεν θεωρώ τον Κάφκα έξυπνο με την έννοια του έξυπνου που σήμερα εξευτελίστηκε. Περισσότερο από την εξυπνάδα υπερισχύει μια lucidité (δεν ξέρω αν αποδίδεται στα ελληνικά με το φαεινό της).

«Ο άνεμος έσβησε
τα ίχνη μου από
την Αθήνα;»

Θεσσαλονίκη, 11 Ιανουαρίου 1955

Εδώ στη Θεσσαλονίκη έπεσα σ’ ένα τέλμα-Paludes. Διαβάζω δύο μαθήματα που χρωστώ (Διοικητικό και Εφηρμοσμένη) και που θα τα δώσω αντίστοιχα στις 22 και 24 αυτού του μήνα. Είναι αφόρητα, απελπιστικά και όμως στρώνω τον εαυτό μου να τα διαβάζει. Νοσταλγώ πολύ την Αθήνα κι όλους εκεί τους φίλους μου, αλλά παρηγορούμαι με την ιδέα ενός σύντομου πάλι ταξιδιού. Αυτά τα ταξίδια μάλλον, αν το καλοεξετάσεις, κακό μου κάνουνε παρά καλό, γιατί μετά είναι αφόρητη η ατμόσφαιρα της Θεσσαλονίκης – που σαν πόλη δεν την ανταλλάζω με καμιά, αλλά που σαν περιεχόμενο ανθρώπων είναι πολύ άδεια.

Η μόνη μου διέξοδος εδώ είναι δύο-τρεις φίλοι, το γράψιμο – όταν μπορώ – και ο κινηματογράφος. Και πάνω απ’ όλα ελπίδες. Ελπίδες για αριστουργήματα που θέλω να γράψω, για πόθους και φυγές – όλα, όπως καταλαβαίνεις, όνειρα καραβιών που πλέουν στη θάλασσα του ανεκπλήρωτου.

Γράψε μου ένα γράμμα μεγάλο, όπου θα μου μιλάς για σένα, για τα δικά σου όνειρα – πρέπει ακόμα να ‘χεις -, για το γράψιμό σου, και για όλα τα σχετικά. Θα το περιμένω με πραγματική ανυπομονησία. Γράψε μου ακόμα για το αν ο άνεμος έσβησε τα ίχνη μου από την Αθήνα ή αν εξακολουθούν ακόμα να μένουν μερικά.

«Ο Μίνως χόρεψε μισόγυμνος…»

8-11-55

Βασίλη μου, πήρα το γράμμα σου και μέσα στην παγερή μοναξιά μιας νύχτας του Νοεμβρίου στο σπίτι της θείας μου (που μου το έφερε από το σπίτι) το ρούφηξα με απληστία. Σ’ ευχαριστώ. Είναι ωραίο πράγμα να νιώθεις ότι ένας άνθρωπος σε κάποια μακρινή βορινή πολιτεία σε σκέφτεται και σ’ αποθυμά. Προχθές περάσαμε μια πολύ ωραία βραδιά στου Γιώργου Βασιλειάδη όπου ο Μίνως Αργυράκης μας συγκίνησε με θαυμάσιους, πρωτότυπους και ξεκαρδιστικούς χορούς που χόρεψε μισόγυμνος μέσα στο σκοτεινό παρθενικό δωμάτιο του Γιώργου, κάτω από το φως καντηλιών που έκαιγαν ευλαβικά με λιβάνι μέσα σε μικρά πήλινα δοχεία ακουμπισμένα στο δάπεδο. Μια νύχτα μαύρης μαγείας με μουσική Malher, Berlioz και νοτιοαμερικάνικους ρυθμούς. 5 άνδρες και μια μονάχη κοπέλα, μια εξαίσια Ταζεδάκη χαμένη μέσα στη λαγνεία ενός άσπρου σώβρακου (του Μίνου), στο θυμίαμα της φαντασίας του Βασιλειάδη και στη σαρκαστική αγάπη ενός Τσούχλου που ήταν με σάρκα χωρίς το «αστική».

«Το γράμμα σου ακούστηκε
σαν πυροβολισμός»

18.1.57

Είμαι σαν να έχω πέσει από τα σύγνεφα, με το γράμμα σου που πήρα. Μου ανατρέπεις ένα σωρό σκέψεις, μουσικές, κι αναμνήσεις που γυρνούσαν μέσα μου από το τελευταίο μου, το αληθινά γεμάτο, ταξίδι της Αθήνας. Το γράμμα σου ακούστηκε σαν ένας πυροβολισμός μέσα σε ένα δωμάτιο μουσικής – τόσο ξένο, ξερό και άστοχο. Ο θυμός μου ο πρώτος έχει τώρα περάσει. Και η αστυνομική σου εφευρετικότητα μου έδωσε λαβή για πολλές σκέψεις γύρω από σένα.

Δυσκολεύομαι πολύ να μιλήσω για άλλους. Νομίζω ότι είναι τόσο δύσκολο πράγμα, που πάντα το αποφεύγω. Ξέρω και συγχωρώ. Μα είναι ορισμένα πράγματα που θετικά με πειράζουν και, πρώτα απ’ όλα, η διάθεση να εισδύσεις στη ζωή ενός άλλου με τον τρόπο που μεταχειρίζεσαι εσύ, ο ίδιος τρόπος ασφαλώς που οι γονείς σου εισδύουν στη ζωή σου, που όλοι γενικά οι γονείς από αγάπη στα παιδιά τους με την προσπάθειά τους να τα προστατεύσουν τους καταφέρνουν τα χειρότερα πλήγματα.