Βασίλης Βασιλικός & Μένης Κουμανταρέας: «Ελπίδες για αριστουργήματα που θέλω να γράψω»

Στους ηλεκτρονικούς καιρούς μας η διατήρηση – πόσω μάλλον η δημοσίευση –  επιστολογραφίας φαίνεται να ανήκει σε εκδοτικές εποχές που έχουν παρέλθει ανεπιστρεπτί. Γι’ αυτό και το βιβλίο με τις επιστολές δύο μεγάλων μεγεθών της σύγχρονης ελληνικής πεζογραφίας αποτελεί έκπληξη πρώτου μεγέθους

Το διάστημα των έξι χρόνων (1954-1960) που καλύπτει η αλληλογραφία Βασίλη Βασιλικού – Μένη Κουμανταρέα μπορεί να λογαριαστεί ένα διάστημα μικρό αν λάβουμε υπόψη μας ότι υπάρχουν αλληλογραφίες ανάμεσα σε συγγραφείς – ποιητές και πεζογράφους – που καταλαμβάνουν μια περίοδο τριάντα και σαράντα χρόνων. Ετσι ώστε θα έλεγε κανείς ότι η αλληλογραφία τους αυτή συνιστά ένα παράλληλο έργο σε σχέση με το αντίστοιχο ποιητικό ή πεζογραφικό. Γεγονός που αποδεικνύει και την πρόθεση των ποιητών και των πεζογράφων, όταν αλληλογραφούν για τόσες δεκαετίες, η αλληλογραφία τους κάποια στιγμή πριν ή μετά τον θάνατό τους να δημοσιευθεί.

Είτε ως μομφή είτε ως έπαινος εκληφθεί η παρατήρηση αυτή, δεν αφορά σε καμιά περίπτωση την αλληλογραφία Βασιλικού – Κουμανταρέα. Μέσα στα 36 συνολικά γράμματά τους (τα 21 γραμμένα από τον Βασίλη Βασιλικό και τα 15 από τον Μένη Κουμανταρέα) αποκλείεται να αναγνωρίσει κανείς έστω και αμυδρά την οπισθοβουλία ότι υπάρχει το ενδεχόμενο κάποια στιγμή τα γράμματά τους να δημοσιευθούν. Αν και δεν αποκρύβουν και οι δυo τους πόσο φιλόδοξοι αισθάνονται ως εκκολαπτόμενοι συγγραφείς, την αλληλογραφία τους τη νιώθουν ως εντελώς προσωπική τους υπόθεση.

Το γεγονός ότι είναι τόσο νέοι και οι δυο τους (20 χρονών ο ένας, 23 ο άλλος) μεταβάλλει το μακρινό μέλλον σε κάτι σχεδόν ανύπαρκτο, ενώ, όπως από την αλληλογραφία τους συμπεραίνεται πάλι, το μόνο που φαίνεται να τους ενδιαφέρει είναι τι συμβαίνει τη στιγμή ακριβώς που αλληλογραφούν. Είτε πρόκειται για το γράψιμο είτε για τις σχέσεις με τους γονείς τους ή τους φίλους τους είτε με τα ταξίδια τους (που συνήθως δεν γίνονται). Τρία ωστόσο γεγονότα παραμένουν άκρως εντυπωσιακά στην αλληλογραφία Βασιλικού – Κουμανταρέα. Οποια γνώμη κι αν έχει κανείς για τους ίδιους ως ανθρώπους, άκρως συναισθηματικός παραμένει ο πλάνης, πολιτικοποιημένος αλλά και οργισμένος την εποχή εκείνη Βασιλικός σε σχέση με τον Κουμανταρέα που, ακόμα και εξομολογητικός, φαίνεται να κρατάει κάποιες αποστάσεις.

Δεν είναι λιγότερο αιφνιδιαστικό το γεγονός ότι δύο πεζογράφοι, που θα υπογραμμιστούν στο μάκρος μιας συγγραφικής καριέρας εξήντα χρόνων ως εξαιρετικά τολμηροί ή και προκλητικοί σε σχέση με τις επιλογές των θεμάτων τους αλλά και με τον χειρισμό τους, στη μεταξύ τους αλληλογραφία θα τους χαρακτήριζες από διστακτικούς έως σεμνούς. Φαίνεται, τόσο νέοι καθώς είναι ακόμη, εξακολουθούν να βρίσκονται υπό την επήρεια της αστικής ή μάλλον μεγαλοαστικής τους καταγωγής. Θα χρειαστεί να διανύσουν κάποια χρόνια – έστω και λίγα – για να αντιμετωπίσουν την καταγωγή αυτή ως ένα ταμπού που το έχουν ξεπεράσει και, πολύ αργότερα, ως μια κατάρα.

Το τρίτο, το λιγότερο ίσως εντυπωσιακό αλλά πολύ καθοριστικό στοιχείο της αλληλογραφίας τους, είναι μια σχετική στενότητα ως προς τα θέματα που φαίνεται πραγματικά να τους καίνε ή απλά να τους απασχολούν. Η γειτονιά τους, το πολύ πολύ η πόλη τους, οι φίλοι τους, τα διαβάσματά τους, οι έξοδοί τους, σαν ο υπόλοιπος κόσμος – αν και πρόκειται για το πυρίκαυστο παγκοσμίως δεύτερο μισό της δεκαετίας του ’50 – σχεδόν να μην υπάρχει. Στοιχείο που σε κάνει να απορείς αλλά και σε παρηγορεί ταυτόχρονα καθώς δυο συγγραφείς που επρόκειτο να εξελιχθούν ως νοοτροπία και ως γράψιμο με την καλή έννοια – γιατί υπάρχει και η κακή – σε πολίτες του κόσμου, στα ολόπρωτά τους νιάτα δεν φαίνεται να έχουν διάθεση να συνομιλήσουν παρά για τον περίγυρό τους.

Και παρά την αγάπη που υπάρχει μεταξύ τους, σαν να είναι αυτός ο περίγυρος το περισσότερο που θα μπορούσε να γνωρίσει ο ένας στον άλλον, αλλά ταυτόχρονα μέσα από αυτόν να τον ελέγχει κιόλας. Γιατί όπως και να το κάνουμε, η πραγματικά μεγάλη αγάπη και η πολύ έντονη φιλία πολύ λίγη σχέση έχουν με την ελευθερία. Το αντίθετο μάλιστα, λειτουργούν, αν όχι καταπιεστικά, οπωσδήποτε σαν ένας ελεγκτικός μηχανισμός του ενός αλληλογράφου με τον άλλον.