Οδυσσέας Ελύτης – Ραλλού Μάνου: Η ποίηση του χορού

Ενας ελβετός οικονομολόγος και κοινωνιολόγος που είχε μελετήσει τα ελληνικά πράγματα είχε αποφανθεί πως οποιαδήποτε πλευρά της πολιτικής ζωής κι αν ελέγξει κανείς, η αθέατή της όψη  αναδίνει κάτι το δυσώδες και το σάπιο. Αν όμως μελετούσε καλύτερα τα πράγματα, θα ήταν υποχρεωμένος να συμπεράνει πως το αντίστοιχο καλλιτεχνικό υπέδαφος της χώρας μας ασφyχτιά σε θησαυρούς. Ο τόπος αυτός διαθέτει μια παρακαταθήκη,  που αν η παιδεία την μετέβαλλε σε βίωμα τα πράγματα θα γίνονταν πολύ καλύτερα. Μας το υπόσχονται, ανάμεσα σε άλλους, ο Οδυσσέας Ελύτης και η Ραλλού Μάνου

Μια φορά κι έναν καιρό… ακούγεται σαν παραμύθι, αν και έχουν περάσει μόλις 64 χρόνια από τον Ιούνιο του 1950, όταν σε ένα αλώνι κοντά στην ακροθαλασσιά της Αγίας Μαρίνας, στην Αίγινα, κάτω από τον Ναό της Αφαίας που τον χρυσίζανε τα χρώματα του απογεύματος, δόθηκε από τη χορευτική ομάδα της Ραλλούς Μάνου το χορόδραμα «Μαρσύας». Η μουσική ήταν του Μάνου Χατζιδάκι, τα κοστούμια του Γιάννη Τσαρούχη, η χορογραφία της ίδιας της Ραλλούς Μάνου. Με την παράσταση αυτή γεννήθηκε το Ελληνικό Χορόδραμα της δαιμόνιας καλλιτέχνιδος, που κατόρθωσε κάτι μοναδικό για τα ελληνικά δεδομένα – και όχι μόνο – της εποχής της: να συγκεντρώσει γύρω της ως συνεργάτες, συνθέτες, σκηνογράφους, χορευτές και χορογράφους, δημιουργούς που η μνεία του ονόματός τους επαναφέρει έναν κόσμο τον οποίο, αν και ταξιθετημένος στα δελτάρια της ιστορίας, αισθάνεται κανείς ακόμα και σήμερα να τον φέρνει ζωντανό μέσα του.

Φαντάζεται κανείς σε μια Ελλάδα ρημαγμένη, όπως αυτή της δεκαετίας του ’50, τον εξάψαλμο που θα είχαν ακούσει όλοι αυτοί οι καλλιτέχνες που έκαναν σημαία τους το «ουκ επ’ άρτω μόνω ζήσεται άνθρωπος». Αδιάφορο αν με τον τρόπο αυτό, όπως σημείωνε η Ραλλού Μάνου στην επέτειο των δέκα χρόνων του Ελληνικού Χοροδράματος, η παράσταση του «Μαρσύα» στάθηκε η αφορμή «για να καταλάβουμε εμείς οι πέντε, έξι καλλιτέχνες που είχαμε συνεργαστεί, ότι γύρω από τον χορό μπορούμε να ενώσουμε καρποφόρα τις διαφορετικές αλλά και συγγενικές τέχνες και δυνάμεις μας».

Συγκεντρώθηκε γύρω από τη Ραλλού Μάνου και το Χορόδραμά της, μέσα στα χρόνια που ακολούθησαν, εκτός από τους  πέντε, έξι καλλιτέχνες, ένας πρωτοφανής αστερισμός ανθρώπων της τέχνης. Αν το άκουσμα του ονόματος καθενός ξεχωριστά επαναφέρει ένα πραγματοποιημένο έργο με δυναμική παρουσία μέσα στον χρόνο, αντιλαμβάνεται κανείς σε τι αβυθομέτρητους πνευματικά και καλλιτεχνικά κόσμους μάς οδηγεί η μνεία του ονόματος όλων τους. Αφήνοντας στον αναγνώστη την αναγνώριση της ιδιότητας του καθενός καλλιτέχνη, περιοριζόμαστε να παραθέσουμε τα ονόματά τους έτσι ώστε να φανεί ακόμη πιο ουσιαστικά το μέγεθος και το βάρος του Ελληνικού Χοροδράματος και της εμπνεύστριάς του Ραλλούς Μάνου: Αργύρης Κουνάδης, Σπύρος Βασιλείου, Ντόρα Τσάτσου, Μίνως Αργυράκης, Ρένα Καμπαλάδου, Νίκος Εγγονόπουλος, Ανδρέας Παρίδης, Αγγελος Γριμάνης, Γιάννης Μόραλης, Γιώργος Βακαλό, Μίκης Θεοδωράκης, Βασίλης Ρώτας, Αγάπη Ευαγγελίδη, Νίκος Χατζηκυριάκος-Γκίκας, Ευγένιος Σπαθάρης, Λίζα Ζαΐμη, Λία Μελετοπούλου, Γιάννης Μέτσης, Βαγγέλης Σειληνός, Γιώργος Σισιλιάνος, Ντόρα Γιαννακόπουλου, Γιώργος Μαυροΐδης, Παναγιώτης Τέτσης, Γρηγόρης Μπιθικώτσης.

Με έργα μάλιστα, εκτός του «Μαρσύα», τα «Νεκρές φύσεις», «Εξι λαϊκές ζωγραφιές», «Ερωφίλη», «Ελληνική Αποκριά», «Καταραμένο φίδι», «Αγάπη και θάνατος», «Ο βασιλιάς ο Μίδας», «Ειδύλλια στο καρναβάλι», «Βασίλειο των ζώων» και τόσα άλλα. Δεν χρειάζονται όμως περισσότερα λόγια όταν υπάρχει μια εντελώς ξεχωριστή μαρτυρία: το αθησαύριστο κείμενο του Οδυσσέα Ελύτη για το Ελληνικό Χορόδραμα που δημοσιευόταν ως εισαγωγή στα προγράμματα των παραστάσεών του.

Γράφει ο Ελύτης: «Η προσπάθεια που έχει αναλάβει το Ελληνικό Χορόδραμα, εδώ και μερικά χρόνια, τείνει να ξεπεράσει την απλή καλλιέργεια της τέχνης του χορού στην Ελλάδα και, από την άποψη αυτή, να ενταχθεί μέσα στο γενικότερο ανανεωτικό κίνημα, που χαρακτήρισε όλες τις άλλες τέχνες στο διάστημα της τελευταίας εικοσαετίας.

Δεν είναι τυχαίο ότι οι κυριότεροι, οι πιο ζωντανοί ζωγράφοι, ποιητές και μουσικοί, που πρωτοστατήσανε στις καλλιτεχνικές ζυμώσεις της εποχής μας, και δώσανε με την προσωπικότητά τους τον τόνο στην πνευματική μας ζωή, βρίσκονται σήμερα συγκεντρωμένοι γύρω από τη Ραλλού Μάνου και τη Σχολή της. Στο ανοιχτό, προοδευτικό πνεύμα της, στο άριστο υλικό που είχε κατορθώσει να διαπλάσει με τις έξοχες συνεργάτισσές της, διείδανε τη δυνατότητα να συνεργασθούν αρμονικά, και να δώσουν για πρώτη φορά μια σύνθεση από τα στοιχεία που ο καθένας, μόνος, είχε συνεισφέρει στον τομέα του. Από τη φύση του πολυσύνθετο το χορόδραμα, σαν τέχνη, ευνόησε τη συνεργασία αυτή. Και το αποτέλεσμα το είδαμε στην προηγούμενη σειρά από τις παραστάσεις του Ελληνικού Χοροδράματος, που προκαλέσανε αληθινή αίσθηση και σημειώσανε αναμφισβήτητα σταθμό στα χρονικά της καλλιτεχνικής ζωής του τόπου μας.

Η σωστή αναλογία ανάμεσα στη γνησιότητα μιας ποιητικής ιδέας, που μπορεί να είναι αιώνια και ανάλλαχτη, και στην παρουσίασή της, που πρέπει να γίνεται πάντοτε σύμφωνα με το αισθητικό γούστο της εποχής, στάθηκε ο κανόνας που κυριάρχησε στην αντίληψη για το ανέβασμα των έργων αυτών. Η γνήσια ελληνική παράδοση, φωτισμένη από μια καινούρια πλευρά και ζωντανεμένη πάλι, χάρη στις σύγχρονες απόψεις για τη χορογραφική ερμηνεία, έρχεται πιο κοντά στην ευαισθησία μας και την αγγίζει πιο αποτελεσματικά. Οι εμπνεύσεις από τους αρχαίους, τους μεσαιωνικούς και τους νεοελληνικούς δημοτικούς θρύλους, λυτρωμένες από το ακαδημαϊκό σχήμα, ζωντανεύουν και αποκτούν καινούρια, πρωτόφαντη λάμψη, κάτω από την πνοή μιας ελεύθερης φαντασίας που διέπει όχι μόνο τις κινήσεις των χορευτών, αλλά και τους μουσικούς ρυθμούς, και τα σκηνικά, και τα κοστούμια πού συνοδεύουν και πλαισιώνουν το θέαμα.

Μόνον όσοι παρακολουθήσανε από κοντά την εργασία που προηγήθηκε για να ολοκληρωθούν τα έξη καινούρια χοροδράματα, είναι σε θέση να γνωρίζουν πόσος μόχθος χρειάστηκε να καταβληθεί, πόσες δυσκολίες να υπερνικηθούν, πόσα εμπόδια να υπερπηδηθούν, εμπόδια ορθωμένα πολλές φορές από εκεί ακριβώς που θα περίμενε κανείς τη συμπαράσταση και τη βοήθεια. Ομως για τους άξιους καλλιτέχνες – όπως είναι οι χορευτές και οι χορεύτριες του Ελληνικού Χοροδράματος, οι εμπνευστές και καθοδηγητές τους και όλοι οι φίλοι μουσικοσυνθέτες και ζωγράφοι που προσφέρανε αφιλόκερδα τις υπηρεσίες τους – η μόνη αληθινή βοήθεια, η μόνη αληθινή συμπαράσταση, είναι η αγάπη και ο ενθουσιασμός του κοινού που γνωρίζει να διακρίνει την ποιότητα και, παντού όπου τη βρίσκει, να τη χειροκροτεί με την καρδιά του».