Ο ηθοποιός που δεν βλέπουμε

Καθόταν στις κουίντες, κρατώντας το γεμάτο σημειώσεις τετράδιό του, κάτω από ένα αδύναμο φως. Ηξερε απέξω και ανακατωτά όχι μόνο τα λόγια όλων των ηθοποιών της παράστασης αλλά και τις παύσεις, τις εισόδους και τις εξόδους τους, ακόμη και τον βηματισμό τους. Κάθε στιγμή του κειμένου εκείνος προπορευόταν με το μυαλό του μία ή και δύο λέξεις. Δεν είχε περιθώριο να αφαιρεθεί ούτε για μία στιγμή – το αφτί του, το μάτι και η γλώσσα του ήταν σε πλήρη ετοιμότητα. Αν χρειαζόταν, επενέβαινε με μια φωνή ιδιαίτερη που μόνο οι ηθοποιοί άκουγαν και όχι το κοινό. Ηταν ένα επάγγελμα που ο Νίκος Μινωτάκης άσκησε για πάνω από 40 χρόνια. Και που σήμερα δεν υπάρχει πια.

Το 1965 ήταν 23 χρονών, είχε μόλις τελειώσει τη θητεία του και έψαχνε για δουλειά. Ο θείος του Αλέξης Μινωτής τον πήρε στο Εθνικό, αρχικά ως ηθοποιό του Χορού αρχαίων δραμάτων. Η θέση δεν τον κέρδισε. Εγινε βοηθός του θρυλικού υποβολέα Λέανδρου Στριφτού και «κάπως έτσι ξεκίνησε μια πορεία που με έκανε να καταλάβω ότι βρισκόμουν στον ωραιότερο εργασιακό χώρο που μπορούσε να μου τύχει. Γνώρισα καταπληκτικούς ηθοποιούς, σκηνοθέτες, συγγραφείς, ενδυματολόγους ή μουσικούς. Υπέροχους ανθρώπους από όλο το σύμπαν του θεάτρου».

Η παρουσία του τούς ήταν απαραίτητη από τις πρώτες κιόλας πρόβες κάθε παράστασης. Στη διάρκειά τους, όσο οι ηθοποιοί απελευθερώνονταν από το κείμενο τόσο εκείνος τέντωνε το «δίχτυ ασφαλείας» του. Οφειλε και ο ίδιος να μπει στο πνεύμα του ρόλου, αλλιώς δεν βοηθούσε και πολύ. Επρεπε να είναι και καλός πομπός: «Εκπαιδεύαμε το διάφραγμά μας, ώστε ο τόνος της φωνής μας να είναι πρίμος και χαμηλός, αντιληπτός από τον ηθοποιό αλλά όχι από τον θεατή» θυμάται σήμερα. Αυτό όμως, λέει, ήταν μόνο ένα κομμάτι.

Και καλά στο Εθνικό, το μεγαλύτερο άγχος το είχε στην Επίδαυρο, όπου οι αποστάσεις ήταν μεγάλες, τα σκηνικά δεν προσφέρονταν για «κρυψώνα», γι’ αυτό και ο Μινωτάκης καθόταν ενίοτε στις πρώτες θέσεις, μαζί με τους συντελεστές. Είτε έτσι είτε αλλιώς, έπρεπε να γνωρίζει τι συμβαίνει ακόμη και στον φωτισμό ή στη μουσική και η προσοχή του να είναι διαρκώς τεταμένη. Πριν από κάθε ανέβασμα  της αυλαίας αυτοσυγκεντρωνόταν και άδειαζε εντελώς το μυαλό του. «Λίγο να ξεχνιόσουν, να έπαιρνες τον νου σου από εκεί, ήταν σαν να μην έκανες τίποτα».

Απρόοπτο στην «Εκάβη»

Λέγεται ότι η Μαρία Κάλλας τόσο είχε αντιληφθεί την αξία του υποβολέα ώστε όταν σε μια παράσταση ήθελε από εκείνον δυνατότερη φωνή, προσποιήθηκε μια υπόκλιση μπροστά στο υποβολείο και χωρίς να πάρει μυρωδιά κανείς του είπε «piu forte!», δηλαδή «πιο δυνατά». Παρόμοια περιστατικά, στραβά ή αστεία, στην καριέρα του Νίκου Μινωτάκη υπήρξαν, αλλά όχι πολλά. Δεν θέλει να κατονομάσει τους πρωταγωνιστές τους, ίσως γιατί το τυχαίο του πράγματος μπορεί να τους αδικήσει. Θυμάται, ας πούμε, μια ηθοποιό που ενώ υποδυόταν κανονικά την Εκάβη από την ομώνυμη τραγωδία του Ευριπίδη, ξαφνικά βρέθηκε να απαγγέλλει στίχους της ίδιας ηρωίδας αλλά από τις «Τρωάδες». Σε κάποιες «Εκκλησιάζουσες» στην Επίδαυρο, ένας πρωταγωνιστής έπαθε «σεντόνι» και χωρίς να χάσει το θάρρος του, αφού είπε θεατρικά στο κοινό «περιμένετε», πλησίασε τον υποβολέα, τον ρώτησε «τι λέω τώρα;» και η παράσταση συνεχίστηκε εν μέσω ηχηρών γέλιων. Αυτά όμως ήταν οι εξαιρέσεις. Υπήρχε μια εποχή που οι παραστάσεις δεν ξεκινούσαν αν ο υποβολέας δεν βρισκόταν στη θέση του. «Υπήρχαν και ηθοποιοί», θυμάται ο Μινωτάκης, «που πριν μπούνε μου λέγανε “πρόσεξέ με”».

Το απαιτούσε βέβαια και η εποχή, με το πλήθος των εναλλασσόμενων παραστάσεων ορισμένων σεζόν να αγγίζει τις δεκαέξι. «Σκηνοθέτες όπως ο Τάκης Μουζενίδης ή ο Αλέξης Σολομός γνώριζαν τη σημασία ενός καλού υποβολέα και τον ανέφεραν στη διανομή» τονίζει, χωρίς να ξεχνάει όμως τους ακατάλληλους: στη δεκαετία του ’80 οι θέσεις αυξήθηκαν για να βολευτούν κάποιοι, αποδεικνύοντας πάντως ότι η δουλειά δεν είναι παίξε-γέλασε. Ακόμη πιο παλιά, όταν υπήρχε το υποβολείο στη σκηνή, τα πράγματα ήταν πιο δύσκολα. Το επάγγελμα ανήκε στα βαρέα και ανθυγιεινά και οδηγούσε στη σύνταξη στα 48 χρόνια, αφού συνεπαγόταν εισπνοή σκόνης, καρδιοπάθειες και φυματίωση. Για να μη μιλήσουμε για τον καιρό των μπουλουκιών που άλλαζαν έργο σχεδόν κάθε μέρα.

Ο Μινωτάκης δεν τα έζησε όλα αυτά, πρόλαβε όμως να συνεργαστεί με τον Μάνο Κατράκη, τη Μαίρη Αρώνη, τον θείο του τον Μινωτή («οκτώ μήνες έκανε πρόβα τον Αγαμέμνονα, όχι όπως σήμερα»), τον Παντελή Ζερβό («του άρεσε το ποτό και μας έβγαζε συχνά σε ταβέρνες»), τον Νίκο Τζόγια, την Ελένη Χατζηαργύρη. Σήμερα πηγαίνει θέατρο, «η εμπειρία μου όμως», λέει, «με υποχρεώνει να είμαι αυστηρός: υπάρχουν καλοί ηθοποιοί, λόγω χρόνου ωστόσο τα πράγματα είναι εν μέρει βιομηχανοποιημένα». Λίγο πριν από το 2006, όταν τόσο ο ίδιος όσο και η ειδικότητα βγήκαν στη σύνταξη, θυμάται ότι οι νεότεροι, τηλεοπτικά εκπαιδευμένοι ηθοποιοί που τον έβλεπαν στις πρόβες δεν ήξεραν τι κάνει ακριβώς. Πλέον, οι σπάνιοι υποβολείς είναι βοηθοί σκηνοθέτη ή απόφοιτοι και μετά την πρεμιέρα αποσύρονται. Πρόσφατα όμως που είχε επισκεφθεί τις πρόβες της «Γειτονιάς των αγγέλων» στο Ρεξ, όσοι ηθοποιοί τον γνώριζαν του έλεγαν: «Πού είσαι; Σε θέλουμε».