Ζάκυνθος, για πάντα το «Φιόρο του Λεβάντε»

^«Ωραία είναι η Σκιάθος του Θεού, μα η Σκιάθος του Παπαδιαμάντη είναι ακόμη ομορφότερη» είχε πει ο Ανδρέας Καρκαβίτσας. Το ίδιο και μάλιστα με ακόμη μεγαλύτερη έμφαση θα μπορούσε να επαναλάβει κανείς για τη Ζάκυνθο του Γρηγορίου Ξενόπουλου, ιδιαίτερα για τη Ζάκυνθο όπως ήταν πριν καταστραφεί ολοσχερώς από τους σεισμούς του 1953. Η αναπόφευκτη ανοικοδόμηση είχε ως αποτέλεσμα μια Ζάκυνθο κυριολεκτικά αγνώριστη σε σχέση με αυτήν που μας είχε παραδώσει ο δημιουργός του «Μυστικού της κοντέσας Βαλέραινας» και του «Κόκκινου Βράχου», αλλά και τα κείμενα τόσων άλλων ελλήνων και ξένων ταξιδιωτικών συγγραφέων.

Επομένως πολλαπλή πρέπει να λογαριάζεται η προσφορά του Γρηγορίου Ξενόπουλου καθώς, μπορεί να χάθηκε με τους σεισμούς η πραγματική Ζάκυνθος, «σώθηκε» όμως, για τους τέσσερις μάλιστα αιώνες που είχαν προηγηθεί από τους σεισμούς, το ίδιο το νησί. Αφού μέσα σε μια τόσο μεγάλη διάρκεια απλώνονται οι ιστορίες και οι ήρωες του Ξενόπουλου, ζωγραφισμένοι άλλοτε με την ανάλαφρη πινελιά της ηθογραφίας και άλλοτε με τα σκούρα χρώματα του δράματος, στα διηγήματα, τα μυθιστορήματα και τα θεατρικά του έργα.

Εχουν να λένε όσοι τον γνώρισαν και συνεργάστηκαν μαζί του για την ακαταπόνητη εργατικότητά του και την πολυγραφία του. Δεν είναι σίγουροι, ακόμη και όσοι κανονικά θα έπρεπε να το ξέρουν, αν είχε ποτέ του ταξιδέψει. Οπως ακριβώς ο Κωστής Παλαμάς, αντί να παρατηρεί και να χαίρεται την ομορφιά της φύσης με τα μάτια του και τα αφτιά του, προτιμούσε να διαβάζει γι’ αυτήν στα βιβλία. Η σοφίτα του στην οδό Ευριπίδου, αριθμός 38, στο κέντρο της Αθήνας, δεν ήταν για τον Ξενόπουλο απλώς και μόνον το γραφείο του, ήταν το καταφύγιό του. Ο,τι για έναν άλλον θα ήταν να ταξιδέψει ώς την Αίγινα, την Κρήτη ή τη Χίο, ήταν για τον Ξενόπουλο να ανοίξει το παραθυράκι της σοφίτας του και να ιδεί την Ακρόπολη.

Αν αναλογιστεί κανείς την ευεργεσία που πρόσφερε στον τόπο μας και τους ανθρώπους του η ακινησία του Ξενόπουλου, καταλαβαίνει γιατί η κίνηση συνδέεται τελικά με τόσα δεινά είτε πρόκειται για δυστυχήματα είτε πρόκειται για πολέμους. Αμφιβάλλει όμως κανείς αν θα μπορούσε να έχει ζήσει μια πραγματικά «ασάλευτη ζωή» σε περίπτωση που δεν είχε γεννηθεί και μεγαλώσει στη Ζάκυνθο. Αν κατατάσσαμε τα πεζογραφήματά του και τα θεατρικά του έργα με βάση τον τόπο στον οποίο αναφέρονται, θα αναγνωρίζαμε πως το να «επιστρέφει» στο νησί του με τα κείμενά του ήταν το ιδεωδέστερο και διαρκέστερο ταξίδι αναψυχής.

Ενα ταξίδι που το συνέχιζε ακόμη κι όταν έγραφε τις αθηναϊκές του ιστορίες, αφού είχε ήδη διαχύσει με το έργο του μέσα στην πρωτεύουσα και στον υπόλοιπο κορμό της Ελλάδας τις ομιλίες και τους ψυχικούς κραδασμούς των ζακυνθινών κυράδων του. Οπως ακριβώς είναι η Μαργαρίτα Στέφα, η Φωτεινή Σάντρη, η Στέλλα Βιολάντη, η Κοντέσα Βαλέραινα. Εφτασε η ευωδιά του «Φιόρου του Λεβάντε» να ξεχυθεί παντού, μια ευωδιά όπως τη συνέθεταν οι διαμαρτυρίες των ποπολάρων, οι αγαθοί βαρκάρηδες, οι άπειροι στιχοπλόκοι, οι ριμαδόροι και οι κανταδόροι, η ιδιότυπη τελικά κοινωνία του νησιού του που από τη μια σταυροκοπιούνταν στον Αγιο και από την άλλη εξέθρεφε μαχαιροβγάλτες.

Το γεγονός ότι ο Ξενόπουλος υπήρξε για την εποχή του ένας πρωτοπόρος οφείλεται ασφαλώς στο ότι προερχόταν από μια κοινωνία που σε σχέση με την υπόλοιπη Ελλάδα μπορούσε να λογαριαστεί πολύ προοδευμένη. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε ότι τον καλύτερο – από πλευράς συγγραφικής – Ξενόπουλο τον έχουμε όταν εμπνέεται από την ιδιαίτερή του πατρίδα. Χωρίς τα έργα του που αναπτύσσονται στην Αθήνα να μπορούν να θεωρηθούν μέτρια ή αδόκιμα, σπάνια κατορθώνουν να έχουν το σφρίγος, τη λάμψη και τέλος την εντέλεια της «ζακυνθινής του συμφωνίας». Μια «συμφωνία» που όσο κι αν έχει σβήσει η ζωή την οποία αναπαριστά, η ίδια διατηρείται ολοζώντανη γιατί έχει μεταλλαχθεί σε ποίηση.

Αν δεν μνημονεύονται, ενώ μιλούμε για τη Ζάκυνθο, τα ονόματα του Διονυσίου Σολωμού και του Ανδρέα Κάλβου, των δυο μέγιστων ποιητών που θα διασώζουν έως συντελείας των αιώνων την ύπαρξη του Φιόρου του Λεβάντε, είναι γιατί η αποπνευματοποίηση του νησιού στην ποίησή τους είναι τόση ώστε μετουσιωμένο μεν αλλά και απτό μόνο στον Ξενόπουλο το συναντάμε.

Μιλώντας όμως για τον Γρηγόριο Ξενόπουλο ως τον πολυσχιδή δημιουργό, κινδυνεύουμε να ξεχάσουμε τον αποφασιστικό πνευματικό άνθρωπο, που μια εξίσου μεγάλη ιστορία με τη συγγραφική ανέπτυξε ως κινητήριος παράγοντας προκειμένου να αναδειχθούν άνθρωποι και θεσμοί. Χαρακτηριστικό είναι, από την άποψη αυτή, ένα απόσπασμα από την ομιλία του Αιμ. Χουρμούζιου, που έγινε στις 12 Ιανουαρίου 1961 στο Εθνικό Θέατρο προκειμένου να τιμηθεί ο Γρηγόριος Ξενόπουλος με την ευκαιρία των δέκα χρόνων από τον θάνατό του. Λέει ο Χουρμούζιος: «Το Εθνικό Θέατρο χρωστά πολλά στον Γρηγόριο Ξενόπουλο. Δεν του χρωστά μόνον τις επιτυχίες του, τον “Θείο Ονειρο”, τον “Ποπολάρο”, τους “Φοιτητές”, τη “Στέλλα Βιολάντη”,  το “Μυστικό της Κοντέσας Βαλέραινας”, τον “Πειρασμό”. Του χρωστά τη θερμή και αποτελεσματική συνηγορία για την ίδρυσή του, όταν η εθνική αυτή πρωτοβουλία συνήντησε στη γένεση και στα πρώτα της βήματα την πατροπαράδοτη ελληνική γκρίνια και την αειθαλή ελληνική αντίδραση».

Δεν θα ισχυριζόταν κανείς ότι τα εκατομμύρια που έχουν υπάρξει ως θεατές από τις 19 Μαρτίου του 1932, που σηκώθηκε η αυλαία της εθνικής σκηνής, ώς σήμερα, θα έπρεπε να γνωρίζουν για την τόσο σημαντική αυτή συμβολή του Ξενόπουλου. Το σημειώνουμε για να δείξουμε ότι τα πράγματα στη λογοτεχνία, σε σχέση με την αχαριστία που επικρατεί γενικότερα στον θεατρικό χώρο, είναι στοιχειωδώς καλύτερα. Εννοούμε ότι είναι πάρα πολλοί αυτοί που γνωρίζουν σε βάθος ότι ο Ξενόπουλος εκφράζει, κατά την τριακονταετία 1890-1920, την πιο καινοτόμα μορφή κριτικής στην Ελλάδα, ενώ πιστώνεται με το πρώτο ουσιαστικό και εκτενές κείμενο που γράφτηκε για τον Κ.Π. Καβάφη και την ποίησή του.

Για έναν μελετητή της σύνολης προσφοράς του Γρηγορίου Ξενόπουλου δεν θα ήταν μικρότερης σημασίας η εισαγωγική ομιλία του για την πρώτη παράσταση έργου του Ερρίκου Ιψεν στην Ελλάδα.  Οταν για την ακρίβεια ο θίασος του Ευτύχιου Βονασέρα ανέβασε τους «Βρυκόλακες» στα 1894. Οταν δηλαδή ο Ξενόπουλος ήταν μόλις 27 χρόνων, άρα χρειαζόταν εξαιρετική όσφρηση – όσο ταλαντούχος κι αν ήταν ο ίδιος – για να αναγνωρίσει ένα μέγεθος όπως αυτό του νορβηγού δραματουργού, που θα καθιερωνόταν ως παγκόσμιο.