Η Κέρκυρα του ήθους, της ευγένειας, της πολιτικής

Υπάρχουν συγγραφείς που όσο κι αν ο τόπος της καταγωγής τους έχει ιστορικά µια ξεχωριστή βαρύτητα, οι ίδιοι µε το έργο τους και την προσωπικότητά τους τον αναδεικνύουν ακόµη πιο περίλαµπρο. Και συγγραφείς που το έργο τους, πέρα από την καθεαυτό αξία του, γίνεται ακόµη πιο ονοµαστό γιατί κλείνει στις σελίδες του τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του τόπου της καταγωγής τους.

Αν αίφνης τον Νίκο Καζαντζάκη τον διεκδικούν ισότιµα και οι δύο αυτές κατηγορίες, αφού χωρίς τη δηµιουργία του η γενέτειρά του, η Κρήτη, δεν θα είχε γίνει γνωστή στα τέσσερα σηµεία του ορίζοντα, αλλά και το ίδιο του το έργο δεν θα ήταν αυτό που είναι, σε περίπτωση που δεν είχε καταχωριστεί µέσα του ο απαράµιλλος χαρακτήρας του νησιού του, δεν σηµαίνει πως κάτι αντίστοιχο συµβαίνει µε εξέχοντες τόπους που έχουν γεννήσει εξέχοντες συγγραφείς.

Αποµένει στον αναγνώστη να τοποθετήσει, από την άποψη αυτή, το τι οφείλει ο Παλαµάς στο Μεσολόγγι και το Μεσολόγγι στον Παλαµά, ο Σικελιανός στη Λευκάδα και η Λευκάδα στον Σικελιανό, ο Εµπειρίκος στην Ανδρο και η Ανδρος στον Εµπειρίκο. Ο κατάλογος θα κινδύνευε να καλύψει όχι µόνο τις δύο σελίδες της σειράς «Ενας τόπος, πολλοί συγγραφείς», αλλά την εφηµερίδα ολόκληρη.

Πού θα κατατάσσαµε ωστόσο τον Κωνσταντίνο Θεοτόκη και τον Σπύρο Πλασκοβίτη σε σχέση µε τη γενέτειρά τους, την Κέρκυρα; Οπως σε όλες τις κατηγοριοποιήσεις ξεφεύγουν πολύ σηµαντικές δυναµικές µε τελείως διαφορετικά χαρακτηριστικά, το νησί των Φαιάκων, αν ευθύνεται για κάτι, είναι για τη µετάγγιση στους δύο αυτούς πεζογράφους µιας ευγένειας κι ενός ήθους που µεταλλάχθηκε σε µια οξεία πολιτική συνείδηση των προβληµάτων της εποχής τους ώστε ο όρος «σοσιαλιστής» τυπικά για τον πρώτο, άτυπα αλλά ουσιαστικά για τον δεύτερο, να εκφράζεται µε την εν γένει νοοτροπία τους και συµπεριφορά τους. Ο Πλασκοβίτης µάλιστα έχει γράψει και βιβλίο µε προεξάρχουσα τη λέξη «ήθος» («Η πεζογραφία του ήθους»).

Γεννηµένος ο Θεοτόκης το 1872 στην Κέρκυρα, είναι αδύνατον έστω και οπτικά να είχε συναντηθεί µε τον γεννηµένο το 1917 Σπύρο Πλασκοβίτη, αφού έζησε µεν τον τελευταίο ενάµιση χρόνο της ζωής του στο νησί του (πέθανε το 1923), η δραµατική του όµως κατάσταση λόγω της υγείας του µάλλον θα ήταν αποτρεπτική για να συναντηθεί µε ένα παιδί έξι χρόνων. Τι σηµασία έχει όµως; Η συνάντηση είχε συντελεστεί, ο σπόρος είχε ριχθεί. Πρόλαβε ωστόσο ο Θεοτόκης µέσα στα 51 χρόνια που έζησε να ολοκληρώσει ένα έργο, κυρίως αφηγηµατικό και µεταφραστικό, που θα λογαριαζόταν τεράστιο, ακόµη κι αν τα χρόνια των σπουδών του στο Παρίσι, τη Γερµανία, την Αγγλία, την Ιταλία και την Αυστρία δεν ήταν αναπόφευκτα πολλά και δεν περιλάμβαναν τη φιλολογία, την κοινωνιολογία, τα µαθηµατικά, τις φυσικές επιστήµες και τη φιλοσοφία.

Χωρίς να λογαριάσουµε το 1896 που είχε πάει µαζί µε τον Λορέντζο Μαβίλη να πολεµήσει στην Επανάσταση της Κρήτης ή τον επόµενο ακριβώς χρόνο που πήγε εθελοντής στον πόλεµο του 1897. Και όπως οι καιροί αλλάζουν, αντίστοιχη µε την εθελοντική στράτευση του Κωνσταντίνου Θεοτόκη θα λογαριάζαµε τη συµµετοχή του Σπύρου Πλασκοβίτη, κατά τη διάρκεια της Κατοχής, ενώ ήταν φοιτητής ακόµη, στην αντιστασιακή οργάνωση ΠΕΑΝ. Αλλά και την απόλυσή του το 1968 από το δικτατορικό καθεστώς ενώ ήταν πάρεδρο µέλος του Συµβουλίου Επικρατείας, που είχε ως συνέχεια την εκτόπιση και τη φυλάκισή του λόγω της συµµετοχής του στην οργάνωση Δηµοκρατική Αµυνα.

Μιλούµε κυριολεκτικά για την πολιτική στράτευση δύο καθαρόαιµων πεζογράφων που γίνεται τόσο πιο συγκινητική αφού αδιαφόρησαν για τις περιπέτειες που θα µπορούσε να τους στοιχίσει – και που τους επιδαψιλεύτηκαν. Θα µπορούσαν να αρκεστούν στο αφηγηµατικό τους έργο που υπήρξε έγκαιρα – όχι µόνο όταν ολοκληρώθηκε – τόσο εκτεταµένο που δεν θα είχαν τίποτα στερηθεί. Φαίνεται όµως πως η γενέτειρά τους, η Κέρκυρα, έπαιξε πολύ σηµαντικό ρόλο προς την κατεύθυνση αυτή.

Φτάνει να αναλογιστούµε την ευρύτερη περιοχή της προέλευσής τους που είναι τα Επτάνησα και τον ρόλο που διαδραµάτισαν αυτά στους εθνικούς και, κατά συνέπεια, τους πολιτικούς αγώνες ολόκληρης της Ελλάδας, έστω κι αν ενσωµατώθηκαν ουσιαστικά σε αυτήν το 1864, έχοντας απολαύσει για αιώνες τα αγαθά της Βενετοκρατίας. Η Επανάσταση του 1821 τάραξε συθέµελα την επτανησιώτικη κοινωνία αλλά και αφύπνησε την εθνική ελληνική της συνείδηση σε όλες τις κοινωνικές τάξεις, αποκρυσταλλώνοντας δύο ρεύµατα, το δηµοκρατικό και το εθνικό, που ταυτίστηκαν µέσα στο πνεύµα του πανελλήνιου αγώνα για την ελευθερία.

Τα Επτάνησα πρόσφεραν αφειδώλευτα τον εαυτό τους για την αναγέννηση της Ελλάδας. Αρκεί να σκεφτούµε ποια θα ήταν η λογοτεχνία µας χωρίς τον Σολωµό, που παρέλαβε την υποτιµηµένη και περιφρονηµένη δηµοτική µας γλώσσα και την έφερε στο επίπεδο ενός αληθινού έργου τέχνης. Ποιο θα ήταν το θέατρό µας χωρίς τον Αντώνη Μάτεσι ή ο κριτικός µας λόγος χωρίς τον Ιάκωβο Πολυλά. Στη συνέχεια αναρίθµητοι επτανήσιοι συγγραφείς, επιστήµονες, κάθε µορφής παράγοντες της κοινωνικής και πολιτικής ζωής, συνέδραµαν ώστε ο σύγχρονος ελληνισµός να αποκτήσει τα αξετίµητά του χαρακτηριστικά. Χωρίς τα Επτάνησα – και κατά συνέπεια χωρίς την Κέρκυρα – η εξέλιξη σύνολης της εθνικής µας υπόστασης θα ήταν πολύ πιο αργοπορηµένη.

Τέκνα αυτής ακριβώς της ατµόσφαιρας µπορεί να θεωρηθούν ο Κωνσταντίνος Θεοτόκης και ο πολύ µεταγενέστερός του Σπύρος Πλασκοβίτης. Οπως πολύ σωστά σηµειώνει σε ένα µελέτηµά του ο ποιητής και δοκιµιογράφος Περικλής Παγκράτης αναλύοντας το µυθιστόρηµα του Σπύρου Πλασκοβίτη «Η κυρία της βιτρίνας»: «Στο συναρπαστικό αυτό µυθιστόρηµα ο συγγραφέας του δίνει στην πολιτεία (σηµ.: εννοεί την Κέρκυρα) πρωταγωνιστικό ρόλο και πάλι, αλλά το υποψιαζόµαστε, δεν τοµογραφεί την πολιτεία µόνον. Υπάρχει µια συνολική ελληνική πραγµατικότητα, συνυφασµένη άρρηκτα µε την ευρωπαϊκή και τον κοσµοπολιτισµό γενικότερα, και η πολιτεία είναι η προβολή αυτής της πραγµατικότητας. Υπάρχουν πλέον ευρύτερες οικονοµικές ανακατατάξεις. Στο σηµείο αυτό είναι φανερό ότι ο συγγραφέας αξιοποίησε τη γόνιµη µαθητεία του στον Κωνσταντίνο Θεοτόκη. Στο µυθιστόρηµα του Θεοτόκη “Οι σκλάβοι στα δεσµά τους” βλέπει ο αναγνώστης την τοιχογραφία της εποχής, τα πρόσωπα και τα γεγονότα, την κοινωνία στο σύνολό της, τις παρηκµασµένες και τις ανερχόµενες τάξεις. Ο Πλασκοβίτης αυτή τη µατιά την επεκτείνει. Μια πολιτεία του σήµερα δεν είναι περιχαρακωµένη στην τοπική ζωή της, όπως ήταν ακόµη και η πολιτεία στο µυθιστόρηµα “Η πόλη”. Ο κόσµος µας είναι ένα σφαιρικό χωριό και υπάρχουν πλέον αφετηρίες γεγονότων που µεγεθύνονται ή υποβαθµίζονται ανάλογα µε την κατεύθυνση και τους στόχους».