Μια ιστορικά καλλιτεχνική συζυγία

Δεν είναι μόνον η μοίρα των ανθρώπων παράξενη, είναι και των τόπων, αλλά και των πραγμάτων, φτάνει να θυμηθούμε γι’ αυτά τα τελευταία το δημοφιλέστατο ποίημα του Λάμπρου Πορφύρα. Ποιος θα το φανταζόταν ποτέ ότι ένα χωριό, η Ζάτουνα, για το ήμισυ τουλάχιστον των χρόνων της δικτατορίας, θα γινόταν γνωστή σε ολόκληρη την Ευρώπη ως σημείο αναφοράς ενός ανεξαγόραστου αντιστασιακού πνεύματος; Κατά το λεξικό, η Ζάτουνα είναι «η έδρα της ομώνυμης κοινότητας της επαρχίας Γορτυνίας, του νομού Αρκαδίας. Η κοινότητα περιλαμβάνει επίσης τους οικισμούς Βλόγγος και Μάρκος. Το χωριό βρίσκεται 64 χιλιόμετρα δυτικά της Τρίπολης και νοτιοδυτικά της Δημητσάνας, σε υψόμετρο 1.020».

Ενας αξέχαστος φίλος, ο νεοκυματικός τραγουδιστής αλλά και ηθοποιός Αλέξης Γεωργίου, που έφυγε πολύ νέος, το 1988, έλεγε για τον εαυτό του: «Οταν ήμουν 10-12 χρόνων κι ονειρευόμουν να γίνω τραγουδιστής, έπαιρνα ένα ποτήρι και το κρατούσα σαν να είναι μικρόφωνο. Κάποια στιγμή κράτησα αληθινό μικρόφωνο. Κάτι είναι κι αυτό». Είναι μια μορφή ευτυχίας από ανθρώπους που θαύμαζες όταν ήσουν παιδί να σου επιτρέπουν να τους αισθάνεσαι φίλους σου, να σε θεωρούν άξιο να δεχτείς τις εκμυστηρεύσεις τους. {LF}Τι σημασία έχει αν αυτό έχει συμβεί με μια πλειάδα καλλιτεχνών; Η επαφή με την Ντόρα Γιαννακοπούλου και τον Μίκη Θεοδωράκη επαναφέρει πάντα ζωηρή μια ακριβή συγκίνηση: να αισθάνεται κανείς με τους δύο αυτούς καλλιτέχνες, είτε τους γνωρίζει προσωπικά είτε όχι, ότι είναι ένα κοινό, πανελλήνιο κτήμα

Για οποιονδήποτε έχει ακούσει  ένα μόνον τραγούδι του Μίκη Θεοδωράκη ή τον ίδιον να μιλάει – μια έστω φορά – αντιλαμβάνεται κάτι μοναδικό που τον χαρακτηρίζει: ο καλλιτέχνης αυτός έχει έναν τρόπο να μετουσιώνει ακόμη και τις πιο δεινές περιπέτειες, που οποιονδήποτε άλλον θα τον είχανε εξοντώσει, σε αστείρευτη πηγή έμπνευσης και δημιουργίας. Οι λογαριασμοί που του δημιουργούνται, άσχετα αν πρόκειται για τη σχέση του με την εξουσία ή με τον χρόνο, με τους ζωντανούς ή με τους πεθαμένους, με τις αναμνήσεις ή με το μακρινό μέλλον, οι λογαριασμοί αυτοί να υπάρχουν σε σχέση με το σύμπαν.

Τίποτε μικρόπρεπο, μίζερο, εκδικητικό ή αδιέξοδο. Υπεράνω όλων – ανθρώπων και πραγμάτων. Επιπλέον μια αυτόματη μυθοποίηση κάθε ανθρώπου ή περιστατικού που συναπαντήθηκε μαζί του, άσχετο αν ήταν ο άγνωστος τώρα πια – δυστυχώς – συνθέτης Γιάννης Διδίλης, ο Φιντέλ Κάστρο, ή μια νοσοκόμα που περιέθαλψε τη μητέρα του. Θα ήταν επομένως απορίας άξιον αν η Ζάτουνα παρέμενε ανενεργή καλλιτεχνικά για τον Μίκη Θεοδωράκη, αφού έμεινε εξόριστος σε αυτήν κατά τη διάρκεια της δικτατορίας (μαζί με τη σύζυγό του Μυρτώ και τα δυο τους παιδιά, τη Μαργαρίτα και τον Γιώργο) από τον Αύγουστο του 1968 ώς τον Οκτώβριο του 1969.

Αντί για οποιαδήποτε άλλη μαρτυρία – διαφορετικά θα νιώθαμε το λιγότερο κουτοί – θα προτιμήσουμε σ’ αυτό το αναπολητικό «Αλλοτε τώρα» να παραθέσουμε ένα απόσπασμα από το παράνομο μήνυμα που έστειλε ο Μίκης Θεοδωράκης, τον Απρίλη του 1969, στα μέλη του Πατριωτικού Μετώπου που βρίσκονταν εκείνη την εποχή στην Αγγλία. Λέει, ανάμεσα σε άλλα, στο παράνομο (τότε) μήνυμά του ο Θεοδωράκης:

«Το χωριό (σημ. η Ζάτουνα) είναι έρημο, μένουν δεν μένουν είκοσι οικογένειες. Από τις τρεις μεριές είναι περικυκλωμένο από βουνά. Η τέταρτη είναι μια βαθιά χαράδρα, ώς τριακόσια μέτρα, από όπου περνά ο ποταμός Λούσιος. Απέναντι από τη Ζάτουνα υψώνεται το Μαίναλο, γιομάτο δάση από έλατα. Το σπίτι μας βρίσκεται στο κέντρο του χωριού, πάνω στη δημοσιά. Εχουμε ένα δωμάτιο ευρύχωρο κι ένα μικρό όπου κοιμούνται η Μαργαρίτα με τον Γιώργο. Τα παιδιά μας πηγαίνουν στο δημοτικό σχολείο που έχει εν όλω 25 μαθητές.

Είμαι υποχρεωμένος να παρουσιάζομαι δυο φορές τη μέρα στον αστυνομικό σταθμό. Στο σπίτι μας απ’ έξω υπάρχει φρουρά νύχτα και μέρα. Δυο σκοποί μπροστά στην πόρτα κι ένας τρίτος που κάνει βόλτες στον δρόμο. Μόλις βγω έξω συνοδεύομαι παντού από τους δυο φρουρούς. Δεν έχω δικαίωμα να μιλώ σε κανέναν. Οποιος με χαιρετήσει κινδυνεύει, τον καλούν στον σταθμό και τον ανακρίνουν. Ο περίπατος γίνεται μέσα στο χωριό, δεν έχω δικαίωμα να πάω ούτε δέκα μέτρα πιο μακριά.

“Οταν σας βλέπω”, είπα κάποτε σε κάποιον αξιωματικό της Χωροφυλακής, που ήρθε να μας επισκεφθεί  “ακούω μέσα μου τον ήχο του ταμ – ταμ, εκπροσωπείτε για μένα τον νόμο της ζούγκλας”. Έχω δικαίωμα μια φορά την εβδομάδα να τηλεφωνώ στους γονείς μου, όμως κι εδώ μου απαγορεύεται να μιλήσω. Αν πω κάτι διαφορετικό από το “Τι κάνετε;” ή “Είμαστε καλά”, η επικοινωνία διακόπτεται. Φυσικά τηλεφωνώ παρουσία των δυο φρουρών μου. Και είναι βέβαιο ότι με παρακολουθούν τουλάχιστον τρεις διαφορετικές υπηρεσίες. Οταν χρειαστεί να φύγουν από τη Ζάτουνα η γυναίκα μου ή τα παιδιά μου, υποβάλλονται σε εξευτελιστική έρευνα από γυναίκα της εμπιστοσύνης της Χωροφυλακής παρουσία του ενωματάρχου.

Ολο το χωριό χωρίς εξαίρεση μάς αγαπάει και μας συντρέχει, ακόμα και οι φρουροί μας προσπαθούν να μας δείξουν, με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, τη συμπάθειά τους. Βάρβαρες και απάνθρωπες είναι μόνο οι διαταγές που έρχονται από την Αθήνα. Είναι περιττό νομίζω να πω ότι τα μέτρα αυτά όχι μόνον δεν μας στεναχωρούν, αλλά αντίθετα μας προκαλούν, θα έλεγα, αγαλλίαση. Οχι φυσικά γιατί είμαστε μαζοχιστές, αλλά γιατί αυτό σημαίνει ότι η δουλειά των φίλων που μας αγαπούν βρίσκει απήχηση στο εξωτερικό. Μέσα σ’ αυτό το κλίμα η σκέψη και η πίστη όχι μόνον δεν σταματούν αλλά αντίθετα ακονίζονται.

Σαν πνευματικός δημιουργός, επιτελώντας το λαϊκό λειτούργημά μου, συνέθεσα εδώ στη Ζάτουνα έξι κύκλους τραγουδιών που τους ονομάζω «Αρκαδίες». Αυτά τα τραγούδια που γράφω τώρα, όπως εκείνα που έγραψα χθες κι εκείνα που θα γράψω και αύριο, είναι αφιερωμένα σε σας. Δηλαδή σε όλους τους ανθρώπους που πιστεύουν στον άνθρωπο, που πιστεύουν στη ζωή».

Κανείς άνθρωπος δεν μπορεί να προβλέψει τι πρόκειται να του συμβεί στη ζωή και, πολύ περισσότερο ένας καλλιτέχνης. Ολη η υπόθεση της δημιουργίας θα ήταν κάτι απεράντως πληκτικό αν γνώριζε ένας καλλιτέχνης τις φάσεις που πρόκειται να διανύσει ή το πού πρόκειται να καταλήξει. Οταν το 1962, η Ντόρα Γιαννακοπούλου συνεργαζόταν με τον Μίκη Θεοδωράκη στην «Ομορφη πόλη», στο θέατρο Παρκ της Λεωφόρου Αλεξάνδρας και μετά στο «Ενας όμηρος» του Μπρένταν Μπίαν, σίγουρα θα θεωρούσε τρελό όποιον την διαβεβαίωνε πως, σε επτά ή οκτώ χρόνια αργότερα, από μια επιτυχημένη τραγουδίστριά του στην  Ελλάδα θα γινόταν ένα είδος πρέσβειρας του αντιστασιακού του μηνύματος στην Ευρώπη και στον Καναδά. (Πολύ περισσότερο αν την ίδια εποχή έλεγε κανείς στην Ντόρα Γιαννακοπούλου ότι τριάντα χρόνια αργότερα θα εξελισσόταν σε μια δυναμική πεζογράφο). Λίγο πολύ η δημιουργός της «Πρόβας του νυφικού» να πίστευε για τον εαυτό της ότι η καλλιτεχνική της ολοκλήρωση θα συντελούνταν μέσα από ό, τι ήδη ευδόκιμα υπηρετούσε, το θέατρο και το τραγούδι. Επειδή όμως το τέλος της δεκαετίας του ’60 προέχει στη σημερινή μας αναπόληση, ας διαβάσουμε όσα γράφει ειδικά για τους αναγνώστες μας η Ντόρα Γιαννακοπούλου σχετικά με τον κύκλο τραγουδιών «Αρκαδίες» που πρωτοκυκλοφόρησαν στο εξωτερικό ως «Τα τραγούδια της Ζάτουνας»:

«Ο Μηνάς Χρηστίδης, ο Γεράσιμος Σταύρου κι εγώ είχαμε δημιουργήσει έναν θίασο με βάση τα απαγορευμένα στην Ελλάδα τραγούδια του Μίκη Θεοδωράκη, που τα παρουσιάζαμε ως μικρές σκηνές εμπλουτισμένες με κομμάτια από το επίσης απαγορευμένο έργο του Γεράσιμου Σταύρου “Καληνύχτα Μαργαρίτα”. Στον θίασο μπαινόβγαιναν ή ήταν μόνιμοι ο Φάνης Χηνάς, ο Γιώργος Σκούρτης, η Αγγελική Ελευθερίου, ο Τίμος Περλέγκας κ.ά. Με εξαιρετικούς μουσικούς που τους είχαμε βρει στην Αμβέρσα, όπου ήδη δουλεύανε. Περιοδεύσαμε σε Ρωσία, ανατολικές χώρες, Ευρώπη, με μεγάλη επιτυχία. Σ’ όλες τις παραστάσεις συγκίνηση, οργή, θυμός και συνθήματα κατά της χούντας, που τις παρακολουθούσαν Ελληνες της διασποράς. Οταν τελείωσε η περιοδεία, έμεινα για λίγο στην Ολλανδία. Οι Ολλανδοί ήταν φανατικοί αντιχουντικοί και είχανε μια τρέλα με τους έλληνες αντιστασιακούς. Μας υποστήριζαν και μας βοηθούσανε με κάθε τρόπο. Εκανα εκεί συναυλίες και εκπομπές στην τηλεόραση, με τραγούδια φυσικά του Μίκη.

Υστερα ήρθε η εγκυμοσύνη και η γέννηση του Λένου στην Φρανκφούρτη και αμέσως μετά έφυγα για τον Καναδά, για εμφανίσεις σε κέντρο του Μόντρεαλ. Στο διάστημα αυτό ο Μηνάς δούλευε στην ολλανδική τηλεόραση. Κάποιος τον πληροφόρησε ότι ένας δημοσιογράφος του BBC έβγαλε από την Ελλάδα κρυφά μια κασέτα, που του είχε δώσει ο Μίκης όταν τον επισκέφθηκε στη Ζάτουνα, όπου τον είχανε εξορίσει. Ο Μηνάς ενημέρωσε αμέσως τη διεύθυνση της τηλεόρασης και η διεύθυνση ήρθε σε επαφή με το BBC. Ετσι έφτασε η κασέτα στα χέρια τους. Ηταν τα “Τραγούδια της Ζάτουνας” που τα τραγουδούσε ο Μίκης χαμηλόφωνα, χτυπώντας το χέρι του στο τραπέζι για να κρατάει τον ρυθμό.

Ο Μηνάς τούς πρότεινε να γίνει αμέσως μια σχετική τηλεοπτική εκπομπή. Οι Ολλανδοί δέχτηκαν χωρίς καμία αντίρρηση ώστε να είναι οι πρώτοι που θα παρουσίαζαν αυτά τα τραγούδια και, μάλιστα, με μένα που με ήξεραν στην Ολλανδία από προηγούμενες εμφανίσεις μου. Επιστρατεύτηκε σε χρόνο – ρεκόρ ένας σπουδαίος μουσικοσυνθέτης, ο Λουί Βαν Ντάικ, προκειμένου να κάνει την ενορχήστρωση από τη φωνή και το χτύπημα του χεριού του Μίκη στο τραπέζι. Ο Μηνάς θυμάται ότι πήγε με τον Λουί στο αεροδρόμιο για να παραλάβουν την κασέτα. Την πήραν και μόλις μπήκαν στο αυτοκίνητο ο Λουί έβαλε ακουστικά και άρχισε να καταγράφει τα τραγούδια του Μίκη σε παρτιτούρες. Ωσπου να φτάσουν στο Αμστερνταμ είχε καταγράψει σχεδόν τα μισά τραγούδια.

Είχα γυρίσει μόλις από τον Καναδά. Αρχισα αμέσως πρόβες για να μάθω λόγια και μουσική, σε κατάσταση σχεδόν υστερίας. Ο Μηνάς να τρέχει για χίλια δυο πράγματα προκειμένου να οργανώσει την τηλεοπτική εκπομπή. Τελικά τα καταφέραμε σε λιγότερο από είκοσι μέρες, αν θυμάμαι καλά. Η εκπομπή στην τηλεόραση πήγε εξαιρετικά κι αμέσως μπήκαμε στο στούντιο να ηχογραφήσουμε το δίσκο με τη δισκογραφική εταιρεία C.N.R. “Τα τραγούδια της Ζάτουνας” ακούγονταν από όλους τους ελληνικούς ραδιοφωνικούς σταθμούς όλων των χωρών. Ο Μίκης, όπως μου είπε αργότερα, όταν έφτασε στο Παρίσι, τα είχε ακούσει ενώ ήταν ακόμα στην Ζάτουνα από την Ντόιτσε Βέλε και του άρεσε πολύ η ενορχήστρωση που είχε κάνε ο Λουί. Απ’ τα “Τραγούδια της Ζάτουνας” συγκινούμαι μέχρι δακρύων όταν ακούω τους στίχους και τις επικλήσεις του Μίκη στους ποιητές».