Την πήρε μαζί του ακόμη και στο Παρίσι

Αποκαλυπτικό θα χαρακτήριζε σίγουρα κανείς το κείμενο του Γιάννη Τσαρούχη για την Κατίνα Παξινού. Οπως όλα άλλωστε τα κείμενα – μονογραφίες του μεγάλου ζωγράφου. Αποκαλυπτικό όσον αφορά μια διάθεση κουτσομπολιού που υπάρχει αθεράπευτα μέσα σε όλους μας, αλλά αποκαλυπτικό ταυτόχρονα με μια διάθεση υπέρβασης των καθημερινών και των τετριμμένων όταν γράφει για την αλησμόνητη Πιλάρ στην κινηματογραφική ταινία «Για ποιον χτυπάει η καμπάνα»: «Η μοναξιά της μεγάλη, όπως συμβαίνει σε κάθε εξαιρετικό άτομο, στην αρχή μάλιστα της καριέρας της που έλειπε στα ξένα κάμποσο καιρό». Ποιητική και καθημερινή, σαρωτική και ταυτόχρονα ρεμβαστική, κανείς δεν θα διανοούνταν για την Παξινού ότι μπορεί να αισθανόταν μοναξιά. Με την εξαίσια όμως φράση του Τσαρούχη «Η μοναξιά της μεγάλη, όπως συμβαίνει σε κάθε εξαιρετικό άτομο», μεταβάλλεται σε στοιχείο κάθε ανθρώπου «επώνυμου» ή «ανώνυμου», προβεβλημένου ή αφανούς, καταξιωμένου ή κοινωνικά άφαντου και είναι αυτό ακριβώς που κάνει τη μοναξιά τελικά επιθυμητή, αν και φαίνεται να τρομάζει.

Δεν υπάρχει ουσιαστικότερο μνημόσυνο για έναν καλλιτέχνη από το να ανασύρει κανείς για τη ζωή του μαρτυρίες που έχουν ξεχαστεί. Οπως το έκανε άλλωστε ο Γιάννης Τσαρούχης (πέθανε στις 19 Ιουλίου του 1989, πριν από 25 χρόνια ακριβώς) για δεκάδες δημιουργούς, για παράδειγμα για τον Φώτη Κόντογλου, τον Σωτήρη Σπαθάρη, τον Δημήτρη Πικιώνη, τον Κωνσταντίνο Παρθένη. Με τον ίδιο ακριβώς τρόπο το επιχειρούμε κι εμείς σήμερα για τον αλησμόνητο δημιουργό της «Ξεχασμένης φρουράς». Ηταν γνωστός ο θαυμασμός του αλλά και η αγάπη του για την Κατίνα Παξινού, που έφτασε ώς το σημείο να πάρει μαζί του, όταν έφυγε για το Παρίσι στα χρόνια της δικτατορίας, το πορτρέτο που της είχε φτιάξει ως το μοναδικό αντικείμενο που ήθελε να τον συντροφεύει στην αυτοεξορία του.

Θα φαντάζονταν πολλοί ότι ήταν η μακρόχρονη συνεργασία τους στο θέατρο (την είχε «ντύσει» σε πάμπολλες παραστάσεις της), έστω κι αν μια φορά χρειάστηκε η ίδια η Παξινού να τον… ξετρυπώσει από μια ντουλάπα στο σπίτι του στην Αναγνωστοπούλου, όπου είχε κρυφτεί ο Τσαρούχης γιατί, μη θέλοντας να της αρνηθεί τη συνεργασία, της είχε πει ότι θα λείψει στο εξωτερικό. Αν και έχουν περάσει πενήντα και εξήντα χρόνια από τη συνεργασία τους, υπάρχουν θεατρόφιλοι που θυμούνται τα σκηνικά και τα κοστούμια που είχε φτιάξει ο Τσαρούχης για το «Σπίτι της Μπερνάρντα Αλμπα» και την «Επιστροφή της γηραιάς κυρίας».

Ωστόσο, ο λόγος του μεγάλου δεσμού τους θα πρέπει να πηγαίνει ακόμη πιο βαθιά μέσα στον χρόνο και να μην είναι άλλος από τον Πειραιά, που υπήρξε και για τους δύο η γενέθλια πόλη τους. Σε πολλά του κείμενα ο Τσαρούχης επαναλαμβάνει ότι δεν θα είχε γίνει ο ζωγράφος που έγινε, αν δεν είχε αντικρίσει το εξαίσιο φως του Πειραιά. Αλλά και η Παξινού στην ίδια πόλη απέδιδε μια ιδιότυπη, από πλευράς της, χρήση της γλώσσας, ιδιαίτερα κατά τις ημέρες των γιορτών, σε βαθμό που έκανε τον Αλέξη Μινωτή να γράψει για τη σύντροφο της ζωής του και της τέχνης του «τόσα χρόνια στο εξωτερικό και δεν φράγκεψε στο ουδέν».

Το αξιοπερίεργο είναι πως ενώ συχνά θυμόμαστε παραστάσεις που δεν τις έχουμε δει, αλλά έχουμε ακούσει να μιλάνε γι’ αυτές, το ίδιο έχουμε ξεχάσει κείμενα που έχουμε διαβάσει, αν και θεωρούσαμε ότι βαθύτατα μας έχουνε εντυπωθεί. Στην κατηγορία αυτή θα τοποθετούσαμε τον σημερινό «διάλογο» του κειμένου του Γιάννη Τσαρούχη με το κείμενο της Κατίνας Παξινού. Γραμμένο το πρώτο ελάχιστα χρόνια μετά τον θάνατο της μεγάλης τραγωδού (πέθανε στις 22 Φεβρουαρίου 1973), έρχεται να συναντήσει μια συγκλονιστική, εκ βαθέων, μαρτυρία της ίδιας που την έκανε στις αρχές της δεκαετίας του ’60. Είναι άλλωστε ένα από τα ελάχιστα, έως μετρημένα στα δάχτυλα του ενός χεριού, γραπτά της κείμενα. Οπως είναι γνωστό προτιμούσε να φροντίζει τα λουλούδια της και να κεντάει παρά να γράφει. Το συγκεκριμένο κείμενο το έγραψε ως απάντηση στο ερώτημα που είχε θέσει σε ένα δοκίμιό του ο γάλλος φιλόσοφος Ντενί Ντιντερό, αν και κατά πόσο συγκινείται ο ηθοποιός όταν παίζει έναν ρόλο.

Πριν όμως διαβάσουμε τη σπαρταριστή εξομολόγηση της Παξινού, προτιμότερο να εγκύψουμε στην τρυφερή αναπόλησή της από τον Γιάννη Τσαρούχη:         

     

«Οι πρωταγωνίστριες γεννιούνται, δεν γίνονται. Αν κρίνει όμως κανείς από τη βιογραφία της Σάρα Μπερνάρ, της πιο τυπικής πρωταγωνίστριας, θα καταλάβει ότι ο χρόνος που απαιτείται για να φανερωθεί ό,τι ήδη υπάρχει συχνά είναι μακρύς. Αυτές οι σκέψεις περνούν απ’ το μυαλό μου όταν αναλογίζομαι τη σταδιοδρομία της Κατίνας Παξινού, που ήταν κι αυτή απ’ τις γεννημένες πρωταγωνίστριες.

Το μεγάλο κοινό άρχισε να τη γνωρίζει μετά το 1931. Πολύ πριν ένας στενός κύκλος είχε καταλάβει ποια ήταν και τι μπορεί να κάνει. Εξω όμως από τους εκλεκτούς και τους ειδικούς που είχαν προείδει την εξαιρετική ηθοποιό, εμείς τα μικρά παιδιά του Πειραιά, τα γειτονόπουλά της, με το αλάνθαστο ένστικτο των παιδιών, πριν ακόμα βγει στο θέατρο, της αποδίδαμε τιμές πρωταγωνίστριας, που συνίσταντο στη σιωπηλή προσοχή μας. “Εκ στόματος νηπίων και θηλαζόντων καταρτίσωσι αίνον”.

Η Κατίνα Κωνσταντοπούλου ερχόταν συχνά στο σπίτι της θείας μου Δέσποινας Μεταξά (ένα θριαμβικό κατόρθωμα του Τσίλλερ) κι εμείς τα παιδιά ήμαστε ήδη του μεγάλου θεάτρου της ζωής. Τη θαυμάζαμε για την καλοσύνη της. Θα ‘ταν δε θα ‘ταν τότε 17 ή 18 χρόνων. Την παρακολουθούσαμε αποσβολωμένοι. Παρατηρούσαμε το κάθε τι που έκανε, το ντύσιμό της, όλα σ’ αυτή ήταν άξια παρατηρήσεως. Η ομορφιά της, πρώτα απ’ όλα, η φωνή της, ο τρόπος που καλημέριζε, το πώς έλεγε “χρόνια πολλά” τις χρονιάρες μέρες και “Χριστός Ανέστη” τη Λαμπρή. Σ’ αυτόν τον Πειραιά όπου το ευχέλαιο κατ’ οίκον, οι παρακλήσεις και οι αγιασμοί κάθε πρώτη του μηνός αναμειγνύονταν με τη λατρεία του Παρισιού και της μόδας του, η Κατίνα ήταν ήδη ένα κεντρικό πρόσωπο, ήταν η πρωταγωνίστρια. Γόησσα και ανθρώπινη, ανοιχτοχέρα και ανήσυχη. Πάντα ανήσυχη. Ενα πλάσμα που είχε παραστρατήσει και βρισκόταν κατά λάθος στον ευπρεπή και πληκτικό αστικό Πειραιά. Ανήκε κάπου αλλού. Η θέση της δεν ήταν στον Πειραιά, τον τόσο γοητευτικό και γαλήνιο. Μέσα της είχε την ακρίβεια και τη λεπτότητα που έχουν οι Ταναγραίες, αλλά και τη στόφα μιας διαμαρτυρόμενης.

Ισως όλοι δεν ξέρουν πως αυτοί που τη θαύμαζαν για την εξαιρετική της φωνή mezzo soprano, περίμεναν να τη χειροκροτήσουν στην Οπερα μια μέρα. Μικρό παιδί την άκουσα να τραγουδά “Κάρμεν”. Σ’ αυτά τα νεοκλασικά σαλόνια όπου χορεύονταν ακόμα ώς το 1927 οι καντρίλιες, υπήρχαν κι αυθόρμητα νούμερα δεσποινίδων που απήγγελλαν ή τραγουδούσαν. Η Κατίνα τραγουδούσε. Η όμορφη και δυνατή φωνή της μαζί με την ορμή του πιανίστα που τη συνόδευε έκανε να τρέμουν τα αγαλματάκια που κοσμούσαν το πιάνο. Οι τρεις Χάριτες, η Σαλώμη, ο Ερως και η ψυχή του Κανόβα.

Συχνά ανέβαινε στο δρύινο νεογοτθικό τραπέζι της “καλής” τραπεζαρίας της θείας μου φορώντας ένα ισπανικό σάλι. Ολα αυτά εξένιζαν τις Πειραιώτισσες, αλλά δεν μείωναν τον θαυμασμό τους. Τη χαρακτήριζαν “θεατρίνα”. Η λέξη ήταν γριφώδης και σήμαινε και έπαινο και κατάκριση. Φυσικά ακολουθούσαν απαγγελίες κατά διδασκαλία Σιγάλα και πολλά τραγούδια του Σαμάρα. “Παπά μια κόρη αγάπησα”, “Παντρεμένος πριν πάω στα ξένα”, “Της κοπέλας το νερό” σε στίχους Ιωάννη Πολέμη, που ένα ποίημά του, “Ο λιποτάχτης”, είχε πάντα μεγάλη επιτυχία. Επαρχία, όμως το ασημένιο φως του Πειραιά τα ομόρφαινε όλα και τα σπίτια του Τσίλλερ φαίνονταν Παρθενώνες, ενώ τα μικρά ποιήματα του Πολέμη έπαιρναν μια ένταση τραγωδίας απαγγελλόμενα από ωραία κορίτσια.

Δεν ξέρω τι έδινε στον Πειραιά μια αίγλη και τον έκανε να φαίνεται μεγάλη πρωτεύουσα. Η αστική υπεροψία και ο εγωκεντρισμός ίσως συντελούσαν σ’ αυτό και δημιουργούσαν την ατμόσφαιρα αναμονής μιας πρωταγωνίστριας, ενός προσώπου τραγωδίας. Η Κατίνα ανήκε σ’ έναν άλλο κόσμο. Μιλούσε για τον Στραβίνσκι ακόμη στο 1921 και έπαιξε το μοναδικό έργο του Δημήτρη Μητρόπουλου, την όπερα “Αγία Βεατρίκη”. Η μοναξιά της μεγάλη, όπως συμβαίνει σε κάθε εξαιρετικό άνθρωπο, στην αρχή μάλιστα της ζωής της που έλειπε στα ξένα κάμποσο καιρό.

Ευτυχώς που αργότερα βρήκε ανθρώπους που κατάλαβαν την πολύτιμη ανησυχία τις ψυχής της και της παραστάθηκαν με πίστη και αγάπη στην καλλιτεχνική της πορεία, όπως ο Φώτος Πολίτης και σε ζωή και τέχνη πάντα μαζί της ο Αλέξης Μινωτής. Είχε κρατήσει τη στερεότητα των θετικών ανθρώπων του Πειραιά, αλλά όχι για να συνάξει χρήματα όπως αυτοί, αλλά για να υπηρετήσει ένα ιδανικό. Ο εγωκεντρισμός της ήταν ο ευλογημένος εγωκεντρισμός της ελληνικής τέχνης που οδηγεί στη μεγάλη αντικειμενικότητα».

Δεν θα μπορούσε να υπάρξει ιδιεωδέστερη «εισαγωγή» από το κείμενο του Γιάννη Τσαρούχη για τη μαρτυρία της Κατίνας Παξινού, έστω κι αν το έγραψε μετά το θάνατό της.  Γράφει, λοιπόν, η Παξινού:

«Για το παράδοξο του Ντιντερό έχω μια απάντηση απλή ίσως, αλλά γνήσια νομίζω, μιας και βγαίνει από πολύχρονη προσωπική πείρα και εντατική καλλιτεχνική προσπάθεια. Παρατήρησα πως ανάλογα με το είδος του ρόλου που κοπίασα να ενσαρκώσω στη σκηνή κατά καιρούς, ύστερα από επίπονες πρόβες και μελέτη, η συγκίνηση είναι βασικά χρήσιμη και κάποτε απολύτως απαραίτητη. Οπως ανάλογα πάλι, σε ορισμένες περιπτώσεις, περισσότερο από τη συγκίνηση, η φαντασία, η τεχνική, η ευστροφία και η εμπειρική είναι τα κατάλληλα όπλα για την κατάκτηση της θεατρικής μορφής. Οι τραγικοί και δραματικοί ρόλοι απαιτούν τη συγκίνηση του ηθοποιού, γιατί απ’ αυτόν μεταδίδεται και στον θεατή η αίσθηση της αλήθειας και της γνησιότητας. Οι ρόλοι χαρακτήρων πάλι ή οι συμβολικοί, οι αντιπροσωπευτικοί ιδεών ή κοινωνικών καταστάσεων, οι συνθετικοί, ας τους πούμε, αποζητούν τεχνική περισσότερο και δεξιοτεχνία – όταν παίζω τη Ζαχανασιάν στην “Επιστροφή της γηριάς κυρίας”, πιότερο από προσωπική συγκίνηση επιστρατεύω νοημοσύνη και όσο γίνεται περισσότερη σκηνική δεξιότητα. Αλλά όταν προσπαθώ να γίνω κυρία Αλβινγκ στους “Βρικόλακες” ή Μπερνάρντα Αλμπα ή Εκάβη ή Ηλέκτρα ή Αγαύη, τότε η συγκίνησή μου είναι το βάθρο όλης μου της σκηνικής ενέργειας. Συγκίνηση βέβαια που την παρακολουθώ με διαίσθηση και την εποπτεύω με λογική σε κάθε στιγμή, που προσπαθώ να την υποτάσσω όσο μπορώ στους αισθητικούς κανόνες που μ’ εδίδαξε ο χρόνος και ο κόπος, αλλά συγκίνηση πάντως βαθιά και απόλυτη – εννοώ την ψυχική εμπειρία του ευαίσθητου.

Η ζωή του ηθοποιού είναι μαζί του πάντα και στη σκηνή όταν παίζει ρόλους που μπορούν να ταυτισθούν με την προσωπικότητά του. Σε μένα πάντα οι μητρικοί ρόλοι π.χ. είχαν μια βαθιά απήχηση και μια ισχυρή συγγένεια. Τους παίζω από τα πρώτα βήματά μου στο θέατρο με λαχτάρα και βαθύ καημό, ίσως γιατί δέχθηκα από νωρίς το μητρικό τραύμα με τον θάνατο αγαπημένου παιδιού. Η καλλιτεχνική δύναμη όταν μας επισκέπτεται, τόσο σπάνια αλίμονο, μας χαρίζει το δώρο της ποιητικής έξαρσης και την ικανότητα της μετουσιώσεως των υποκειμενικών μας καημών σε λυτρωτικές μορφές βγαλμένες αρχικά από τη συγκίνηση και τη θαυματουργή φαντασία των άξιων συγγραφέων».