Οταν τα τρένα άλλαξαν τον κόσμο

Μέχρι το 1830 ήταν ελάχιστοι οι άνθρωποι που είχαν μια εικόνα του κόσμου πέρα από τη στενή γεωγραφική περιοχή τους. Το ταξίδι ήταν το ίδιο δύσκολο όσο σχεδόν και δύο χιλιετίες πριν. Ούτε ταξίδευαν οι άνθρωποι σε μεγάλες ομάδες. Μια τυπική επιβατηγός άμαξα που την έσερναν άλογα χωρούσε τέσσερις επιβάτες στο  εσωτερικό της και δέκα απέξω. Το ταξίδι με αυτή ήταν αρκετά κουραστικό γι’ αυτό και όσοι τη χρησιμοποιούσαν το έκαναν για μικρές αποστάσεις.

Ολα αυτά άλλαξαν με τον σιδηρόδρομο. Λίγοι όμως θα μπορούσαν να φανταστούν πόσο βαθιά ήταν αυτή η αλλαγή όταν εγκαινιαζόταν, εκείνη τη χρονιά, η σιδηροδρομική γραμμή Λίβερπουλ – Μάντσεστερ.

«Τον προνεωτερικό κόσμο τον καθόριζε ο χώρος. Τον κόσμο που τον διαδέχθηκε τον όριζε ο χρόνος», γράφει στο εξαιρετικό κείμενό του, με τον τίτλο: «Η δόξα των σιδηροδρόμων», ο ιστορικός Τόνι Τζαντ. Το κείμενο αυτό πρωτοδημοσιεύτηκε σε συνέχειες στο «New York Review of Books» και τώρα μεταφράστηκε στα ελληνικά από την Κωστούλα Σκλαβενίτη για λογαριασμό του Μορφωτικού Ιδρύματος Εθνικής Τραπέζης.

Τα τρένα, λέει, έστω και αν με τα σημερινά δεδομένα ήταν αργά, κινούνταν ωστόσο με άγνωστες μέχρι τότε ταχύτητες. Παραδοσιακά μάλιστα, είχαν καλύτερες επιδόσεις στην κίνηση παρά στην πέδηση. Γι’ αυτό και ήταν ζωτικής σημασίας να υπάρχει ανάμεσά τους απόσταση ασφαλείας και να γνωρίζει κανείς ανά πάσα στιγμή πού βρίσκονται. Αυτός ήταν και ο κύριος λόγος, μαζί με άλλους εμπορικούς, για τον οποίο γεννήθηκαν το 1840 οι πίνακες δρομολογίων.

Ο πίνακας δρομολογίων, λέει ο Τόνι Τζαντ, έφερε ασύλληπτες αλλαγές στην καθημερινή ζωή των ανθρώπων. Εφερε τα ρολόγια των σταθμών, τα ρολόγια στην τσέπη των σιδηροδρομικών υπαλλήλων και μετά όλων των υπαλλήλων, έφερε την εθνική ώρα και τη διαίρεση της υφηλίου σε ζώνες με ίδια ώρα. Ουσιαστικά, έφερε αργότερα επίσης τα ραδιοφωνικά προγράμματα αλλά και τα σχολικά ωρολόγια προγράμματα. Ηταν η πρώτη διαχείριση, η πρώτη οργάνωση και ο πρώτος έλεγχος του χρόνου.

Ο σιδηρόδρομος έφερε και άλλες αλλαγές: έφερε τη μαζική μετακίνηση, έφερε και επανάσταση στην πολεοδομική οργάνωση. Οι πόλεις οργανώθηκαν πολεοδομικά με βάση τον σιδηροδρομικό σταθμό που, με τη σειρά του, επηρέασε την αρχιτεκτονική των πόλεων. Οπως επηρέασε καταλυτικά και την τέχνη, κυρίως τον κινηματογράφο και τη ζωγραφική.

Ο Τόνι Τζαντ, ιστορικός παγκόσμιας εμβέλειας – συγγραφέας λ.χ. του «Η Ευρώπη μετά τον πόλεμο» – πέθανε το 2010 σε ηλικία 62 ετών, έχοντας προσβληθεί από μια σπάνια νευροεκφυλιστική νόσο που τον οδήγησε στην τετραπληγία. Κατά τη διάρκεια της αβάσταχτης περιπέτειας της υγείας του και ενώ ήξερε ότι θα πέθαινε, συνέχιζε να γράφει με ψυχρή αίσθηση του καθήκοντος, χωρίς ίχνος μεμψιμοιρίας. Το μόνο παράπονο που εξέφρασε, σε άλλο όμως κείμενό του που μνημονεύει στο επίμετρο ο Σταύρος Ζουμπουλάκης, είναι ακριβώς ότι δεν θα ξαναταξίδευε με τρένο.

«Αυτή η επίγνωση πέφτει επάνω μου σαν μολυβένιο σεντόνι και με βυθίζει ακόμη πιο βαθιά στο μακάβριο συναίσθημα του τέλους που ορίζει μια αληθινά αθεράπευτη αρρώστια: καταλαβαίνεις ότι ορισμένα πράγματα δεν θα γίνουν ποτέ. Τέλος πια ο σταθμός του Βατερλώ, τέλος οι στάσεις στην ύπαιθρο, τέλος πια η μοναξιά: όχι άλλο γίγνεσθαι, μόνο το ατέλειωτο είναι»…