Η Υδρα της Μαργαρίτας Καραπάνου

Φαίνεται σαν αδικία να υπάρχει ένα ολόκληρο αφηγηματικό βιβλίο, γραμμένο από έναν χαρακτηριστικό εκπρόσωπο της γενιάς του ’30, τον Θανάση Πετσάλη-Διομήδη, με τον τίτλο «Η κυρά της Υδρας», και εμείς να «πιστώνουμε» την ύπαρξη αυτού του αλλόκοτου νησιού σε μια πολύ νεότερή του πεζογράφο, τη σχετικά πρόσφατα πεθαμένη Μαργαρίτα Καραπάνου. Δεν το κάνουμε για να θεωρηθούμε «μοντέρνοι», αλλά υπάρχουν περισσότεροι του ενός λόγοι που μας ωθούν σε αυτήν την επιλογή. Χώρια που «Ο υπνοβάτης» της Καραπάνου μπορεί μεν να εξελίσσεται στην Υδρα, αλλά το πολυπρισματικό της υπόθεσής του θα μπορούσε να τον τοποθετήσει οπουδήποτε στον κόσμο.

Γεγονός που δίνει στο φημισμένο νησί μια διάσταση σχεδόν παγκόσμια, όπως είναι αυτή που έχει αποκτήσει τα τελευταία χρόνια – και «Ο υπνοβάτης» πιστοποιεί του λόγου το αληθές. Δεν αποκλείεται μάλιστα σε αυτόν τον διεθνή χαρακτήρα του νησιού να έχει συμβάλει και η μητέρα της Μαργαρίτας Καραπάνου, η επίσης πεζογράφος Μαργαρίτα Λυμπεράκη, η οποία με το σενάριό της για την ταινία «Φαίδρα» (τη γυρισμένη σε μεγάλο κομμάτι της στις αρχές της δεκαετίας του ’60, στην Υδρα, με τη Μελίνα Μερκούρη) έκανε το νησί γνωστό στα τέσσερα σημεία του ορίζοντα. Και στη Μαργαρίτα Καραπάνου, που ανέμελο μικρό κορίτσι παρακολουθούσε τα γυρίσματα της ταινίας, να έδεσε από τότε μέσα της ο σπόρος του «Υπνοβάτη».

Η ίδια η συγγραφέας περιγράφει ως εξής το βιβλίο της: «Ο Θεός κουρασμένος έσκυψε στη γη και έκανε εμετό πάνω σε ένα ελληνικό νησί. Το ελληνικό νησί, μικρόκοσμος της σημερινής Ελλάδας και γενικότερα του σύγχρονου πολιτισμού, ένας πύργος της Βαβέλ, όπου οι γλώσσες, οι ανθρώπινες σχέσεις, τα φύλα, συγχέονται». Αντιλαμβάνεται κανείς γιατί επιλέγουμε τον «Υπνοβάτη» και δεν επιλέγουμε την «Κυρά της Υδρας» του Πετσάλη-Διομήδη. Η Υδρα στο δεύτερο βιβλίο είναι η Υδρα της Ιστορίας των νεότερων χρόνων, με τα στοιχεία που έκαναν το νησί ξακουστό, μια Υδρα αναγνωρίσιμη, ατόφια, μια Υδρα Υδρα.

Η Υδρα της Μαργαρίτας Καραπάνου πηγαίνει σ’ ένα βάθος που δεν έχει καμιά σχέση με τον κοσμοπολιτισμό όπως τον γέννησε η Υδρα του Πετσάλη-Διομήδη. Ή, μάλλον, τον κοσμοπολιτισμό αυτόν τον στηλιτεύει άγρια, ενώ διατηρεί μια βαθύτατη τρυφερότητα γι’ αυτούς που τον ενσαρκώνουν, έστω και αν κινούνται ως υπνοβάτες πάνω στο νησί. Με προεξάρχοντα τον Μανόλη, ένα είδος μεσσία, που αγνοεί όμως τη θεϊκή του καταβολή.

ΓΙΑΤΙ ΕΚΕΙ; Οση αφαίρεση όμως και αν επιχειρήσει κανείς, αποκλείεται να μην αναρωτηθεί πώς γίνεται να είχε λογαριάσει η Καραπάνου αυτή την ειδυλλιακή χούφτα γης που είναι η Υδρα σαν το κατάλληλο πλαίσιο για μια υπόθεση που θα ήταν πιθανόν στα μέτρα του Λονδίνου, του Χονγκ Κονγκ ή ακόμη καλύτερα της Νέας Υόρκης. Ποιος δαίμονας λειτούργησε μέσα στη δημιουργό της «Κασσάνδρας» και του «Rien ne va plus» ώστε ακόμη και αν στο νησί υπάρχει έντονος ο απόηχος της Σοφίας Λόρεν και του Αλαν Λαντ όταν γύριζαν στα μέσα της δεκαετίας του ’50 το «Παιδί και το δελφίνι», εξίσου ισχυρή παραμένει η πραγματικότητα της τρυφερής αγκαλιάς που σου ανοίγει η παραλία του νησιού. Με τους δρομίσκους του που δεν είναι ακριβώς δρομίσκοι αλλά καλντερίμια με ατέλειωτα σκαλοπάτια, συχνά τετρακόσια και πεντακόσια σκαλοπάτια ώσπου να φθάσεις στην κορυφή.

Ισως τη «λύση» του μυστηρίου, το πώς συνδυάστηκαν μέσα στην Καραπάνου η ειδυλλιακή Υδρα με την εξώκοσμη Υδρα του «Υπνοβάτη», να μας τη δίνει πάλι η λογοτεχνία με το ποίημα του Μίλτου Σαχτούρη όταν περιγράφει την Υδρα ως «μια φραγκοσυκιά γεμάτη πυρετό όνειρα κι αγκάθια/ με βάρκες φαντάσματα και φαντάσματα καΐκια/ που κοιτάζουν με μάτια ανάστροφα και τρομαγμένα». Τι δείχνει λοιπόν το ποίημα του Μίλτου Σαχτούρη; Οτι η Υδρα, η φαινομενικά εξερευνήσιμη με την πρώτη ματιά, μοιάζει σαν ένα ασφυκτικά κλεισμένο όστρακο. Οσες φορές κι αν ανεβοκατέβεις τα συνήθως ερημικά σκαλοπάτια και τα καλντερίμια της, πάντα μια φωνή θα φθάσει απροσδόκητα στ’ αυτιά σου ή θα διακρίνεις μια παρουσία να διαγράφεται πίσω από ένα παράθυρο. Οταν όμως η ανθρώπινη παρουσία ελαχιστοποιείται σε έναν τόπο, τόσο η παρουσία όσο και ο τόπος μεταβάλλονται σε «μηνύματα». Σαν ουρανοκατέβατη η Υδρα και οι άνθρωποί της, οι ομορφιές της και οι κινήσεις τους, μοιάζουν να συνεχίζουν έναν κόσμο χαμένο, σχεδόν αρχέγονο.

Αν θα χωρίζαμε λοιπόν την Υδρα στα δύο, στην Υδρα του Πετσάλη-Διομήδη και στην Υδρα της Καραπάνου, για τη μεν πρώτη θα πλειοδοτούσαν οι καλλιτέχνες και οι πεζογράφοι Νίκος Χατζηκυριάκος-Γκίκας, Παναγιώτης Τέτσης, Περικλής Βυζάντιος, Πέτρος Γλέζος, Ι. Μ. Παναγιωτόπουλος και Ισμήνη Καπάνταη. Για τη δεύτερη Υδρα, εκτός του Μίλτου Σαχτούρη, θα συνηγορούσαν οι ποιητές Γιώργος Σεφέρης, Ν. Δ. Καρούζος, Νίκος Εγγονόπουλος, Δημήτρης Ποταμίτης, Λύντια Στεφάνου και Μαριανίνα Κριεζή.