Η Λευκάδα του Αριστοτέλη Βαλαωρίτη

Εκεί γεννήθηκε το 1824. Εκεί έμαθε τα πρώτα του γράμματα. Εκεί εξελέγη βουλευτής. Εκεί έχτισε το αρχοντικό του. Εκεί έφυγε από τη ζωή το 1879. Η ζωή του Αριστοτέλη Βαλαωρίτη, ενός από τους πιο διακεκριμένους επτανήσιους ποιητές του 19ου αιώνα, ήταν άρρηκτα συνδεδεμένη με το νησί του

Υπάρχουν ονόματα ογκόλιθοι στη λογοτεχνία μας, που δεν ξέρει κανείς κατά πόσο ο σεβασμός ή και το δέος, καμιά φορά, με τα οποία προφέρονται σημαίνει και γνώση βαθιά ή στοιχειώδη του έργου τους. Ενα τέτοιο όνομα είναι και εκείνο του Αριστοτέλη Βαλαωρίτη. Δεν αποκλείεται όμως η άγνοια να οφείλεται στο γεγονός ότι ως ποιητής δεν καταχωρίζεται μόνο στη φιλολογική μας γραμματεία, αλλά εξίσου τον διεκδικεί και ο εθνικός μας κορμός με τη θριαμβευτική του εκλογή το 1857 ως βουλευτή Λευκάδας στην Ιόνιο Βουλή.

Το ίδιο θριαμβευτική – και ακόμα περισσότερο – θα είναι η επανεκλογή του στις εκλογές του 1863 και του 1864. Στο διάστημα των δύο αυτών χρόνων ο Βαλαωρίτης θα συντάξει το ψήφισμα με το οποίο η Ιόνιος Βουλή ζητάει την ένωση με την Ελλάδα και ενώ η επιτροπή της ομώνυμης Bουλής (που μέλος της είναι και ο Βαλαωρίτης) έρχεται στην Αθήνα, σε στάση της στη Ζάκυνθο ο ίδιος θα γράψει και θα απαγγείλει το ποίημά του «Ασπασμός στη μητέρα Ελλάδα», που θα προκαλέσει ενθουσιασμό.

Μπορεί να αντιληφθεί κανείς τα ήθη της εποχής, όταν σ’ έναν πασίγνωστο ποιητή – όπως είναι ο Βαλαωρίτης – του προτείνεται, ακριβώς το 1864, το υπουργείο Εξωτερικών, έστω κι αν ο ίδιος το αρνείται. Αιφνιδιαστικό αναμφισβήτητα γεγονός αν σκεφτεί κανείς ότι οι σημερινοί πολιτικοί που γράφουν ποιήματα το κρατάνε σχεδόν μυστικό από φόβο μη θεωρηθούνε «ψώνια». Στο μέσον όμως του 19ου αιώνα η ιδιότητα του ποιητή προσέθετε κύρος και δεν αποκλείεται να ήταν ένας λόγος για την πληθωρική ποιητική παραγωγή του Βαλαωρίτη. Πολύ περισσότερο που έμπαινε στην υπηρεσία εθνικών στόχων, καθώς την ποίηση του Βαλαωρίτη, με όλο το εύρος της, θα τη χαρακτήριζε κανείς ως πατριωτική με την ανιδιοτελέστερη έννοια του όρου.

Δεν χρειάζονται παρά λίγοι στίχοι από το συνθετικό του ποίημα, το αφιερωμένο στον ήρωα Κατσαντώνη, για να φανεί μαζί με το στοιχείο της ανάτασης και ένα γλωσσικό όργανο που, αν και θρεμμένο μέσα σε ξεπερασμένες συνθήκες ζωής, μπορεί να αγκαλιάσει σύγχρονες πραγματικότητες.

«Εσείς όπου τον είδετε ψηλά στα κορφοβούνια, / σταυραητοί και πέρδικες, ξηφτέρια, χελιδόνια, / ελάτε να του στήσετε τραγούδι, μοιρολόγι / Τον Κατσαντώνη πιάσανε, κλάψτε, πουλιά μου, κλάψτε. / Ενας παπάς τον πρόδωκε! Μαχαίρι να του γένη / η κοινωνία που τώβαψε ταφωρεσμένο στόμα, / θηλειά κι αστρίτης στο λαιμό τάγιο του πετραχήλι, / να μη βρεθή πνευματικός να τον ξεμολογήση / κι αγαπημένα δάκτυλα τα μάτια του να κλείσουν!»

Δεν θα δίσταζε να χαρακτηρίσει κανείς τον Αριστοτέλη Βαλαωρίτη ως μια μορφή που εικονογραφεί με τον συγκλονιστικότερο τρόπο τη ρήση «πολλών ανθρώπων ίδεν άστεα και νόον έγνω». Μέσα στο σχετικά σύντομο χρόνο της ζωής του δεν θα γνωρίσει μόνο την Ιταλία, αλλά θα συμπληρώσει τις σπουδές του στη Γενεύη, ενώ το 1844 θα εγγραφεί στη νομική σχολή στο Παρίσι.

Εξίσου όμως πληθωρική με την επιστημονική του διαδρομή είναι και η επαναστατική του δράση, καθώς το 1847 στη Νάπολι της Ιταλίας θα ξυλοκοπήσει πράκτορα των Αυστριακών που τον παρακολουθεί, ενώ την άνοιξη του 1848 στην Πίζα ανακηρύσσεται «κοντοτιέρος» σε μια φοιτητική συγκέντρωση των Ελλήνων που σκοπό έχει την απελευθέρωση της Ιταλίας.

Μέσα στην ίδια χρονιά επίσης θα πάει στην Ουγγαρία, προκειμένου να συμμετάσχει σε κάποια επανάσταση που έχει ξεσπάσει εκεί, αλλά την προλαβαίνει στο ξεψύχισμά της. Από το 1852, που παντρεύεται στη Βενετία την Ελοΐσια Αιμιλίου Τυπάλδου, ώς το 1877, μέσα σε μια 25ετία μοιράζεται ανάμεσα στη συγγραφή («Κυρά Φροσύνη», «Μνημόσυνα», «Ο βράχος και το κύμα», «Αθανάσιος Διάκος», «Αστραπόγιαννος», «Ο τυφλός Χορμοβίτης» κ.ά.), τα ταξίδια και την πολιτική δράση.

Ενδεικτικά αναφέρουμε, σε σχέση με την τελευταία, τη βοήθειά του στους Ηπειρώτες όταν εξεγείρονται με επικεφαλής τον Θεοδωράκη Γρίβα ή την επίσκεψή του στο Μαυροβούνι προκειμένου να συγκεντρώσει ενισχύσεις για τα απελευθερωτικά κομιτάτα ή τη συγκλονιστική αγόρευσή του στη Βουλή το 1867. Και όλα αυτά ταυτόχρονα με αρρώστιες και πένθη τρομερά, καθώς το 1855 πεθαίνει η κόρη του Μαρία σε ηλικία μόλις δύο χρονών, το 1866 η δεύτερή του κόρη, Μαρία επίσης, και το 1875 μια τρίτη του κόρη, η Ναθαλία.

Οταν αναλογίζεται κανείς μια τόσο μεστή ζωή, αποκλείεται να μην τη συνδυάσει με τον τόπο της καταγωγής του ποιητή και να μη σκεφθεί ότι όσο πιο μικρός είναι αυτός τόσο σημαντικότερος γίνεται ως εφαλτήριο, προκειμένου να εκτοξευθεί κανείς στον μεγάλο κόσμο.

Ακόμη δεν αποκλείεται η θέα του οβελίσκου που έστησε ο αρχαιολόγος Ντέρπφελντ στον καταπράσινο λόφο της Αγίας Κυριακής, για να θυμίζει τη πίστη του ότι η Λευκάδα είναι η ομηρική Ιθάκη, να υπήρξε η αφετηρία ώστε ο Βαλαωρίτης να ενσαρκώσει ένα ποιητικό και εθνικό πρότυπο.