Η Χαλκίδα του Γιάννη Σκαρίμπα

Μιλώντας για τον δημιουργό της «Μαθητευομένης των τακουνιών» αισθάνεται κανείς πως η ανατροπή και η αμφισβήτηση ανήκουν κατεξοχήν στην επαρχία

Αν το κορυφαίο αστέρι της Χαλκίδας στον λογοτεχνικό πια χώρο ολόκληρης της Ελλάδας ήταν – και θα παραμείνει, καθώς φαίνεται, για πολύ – ο Γιάννης Σκαρίμπας, δεν είναι μόνο γιατί έζησε ο ίδιος όλη του τη ζωή στην πόλη αυτή. Αλλά γιατί, ζώντας στη Χαλκίδα, σε μια όντως επαρχιακή πόλη που η γειτνίασή της με την Αθήνα δημιουργεί για τον μόνιμο κάτοικό της έναν ψυχολογικό μετεωρισμό, ο Σκαρίμπας την αντιμετώπισε σαν έναν απομονωμένο τόπο, με ευκρινή τα μειονεκτήματα ενός τόπου με κλειστό ορίζοντα. Ο Σκαρίμπας δεν θα μπορούσε να έχει γεννηθεί στη Μυτιλήνη, τη Ρόδο ή την Κεφαλονιά. Του χρειαζόταν μια πόλη όπως η Χαλκίδα ή, για παράδειγμα, η Λάρισα, γιατί μόνο έτσι τα ανατρεπτικά του βέλη θα είχανε έναν καίριο στόχο να πλήξουν.

Αλλά ο σαρκασμός του Σκαρίμπα υπάρχει περισσότερο σαν ανάγκη επιβίωσης παρά σαν μια κριτική για τα κακώς κείμενα. Νιώθεις να πνίγεται και δεν έχει άλλον τρόπο για να σωθεί παρά να σαρκάζει συγκεκριμένα πρόσωπα και καταστάσεις. Οσο όμως αιχμηρός κι αν είναι ο σαρκασμός του, δεν έχει το εύρος των δημιουργών που ο σαρκασμός τους αφορά την ίδια την ανθρώπινη φύση ή δημιουργών που χρησιμοποιούν την πλήξη της επαρχιακής ζωής (για παράδειγμα ο Φρανσουά Μοριάκ) προκειμένου να φέρουν στην επιφάνεια ποιότητες που ενεδρεύουν στο βάθος της ανθρώπινης ψυχής και κάνουν περιττή κάθε είδους καταγγελία.

Αλλά ο Γιάννης Σκαρίμπας δεν είναι γάλλος πεζογράφος. Ζει στη Χαλκίδα και ασκεί το επάγγελμα του εκτελωνιστή. Ετσι οποιαδήποτε ακρότητα ή υπερβολή στη γλώσσα του ή στην έκφρασή του, που μοιάζει ως αντίδραση στον περίγυρό του, αποκτά τη γνησιότητα της προσωπικής ταυτότητας που δεν την επιλέγει κανείς, αλλά του επιβάλλεται έσωθεν ή άνωθεν. Αν ο ρομαντικός άνθρωπος που υπάρχει μέσα στον Σκαρίμπα εκδηλωθεί μ’ έναν αντίστοιχο λογοτεχνικά τρόπο, κινδυνεύει να θεωρηθεί γραφικός και για τον ίδιο τον δημιουργό τού «Μαριάμπα» κάτι πολύ χειρότερο, αντιδραστικός, αλλά με έναν τρόπο συνοικιακό. Ο Σκαρίμπας θεωρούσε την αντιδραστικότητά του ως μια προσωπική επιλογή κι αν ζητούσε να μένει στο περιθώριο, δεν επρόκειτο για μια θέση που του έδιναν οι άλλοι, αλλά για μια θέση που την κέρδιζε ο ίδιος με το σπαθί του.

Το τι οφείλει η Χαλκίδα στον Γιάννη Σκαρίμπα δεν είναι εύκολο να αποτιμηθεί. Αν αυτονομείται ως ένας παράξενα ειδυλλιακός τόπος χάρη στο έργο του, που κάποια στιγμή ο ίδιος ο συγγραφέας θα σαρκάσει εις βάρος του, δεν έχει τόση μεγάλη σημασία. Προέχει το γεγονός ότι μας αποκαλύπτει τη σκοτεινή μοίρα όλων των όμοιων με τον ίδιο ανθρώπων, να αισθάνονται δηλαδή αποστροφή για καθετί που η πραγματική ζωή επιβάλλει ως κοινωνική υποχρέωση. Υπάρχει άλλωστε μια εξαιρετικά διασαφηνιστική δική του παρατήρηση. Γράφει: «Η ζωή δεν είναι αυτό που νομίζουμε – αυτό είναι το όνειρο. Η ζωή είναι ακριβώς το αντίθετο – αυτό που κοιμισμένοι εννοούμε. Στην πραγματικότητα ζούμε από την άλλη μεριά – δηλαδή από τα μπρούμυτα. Πρόκειται περί καθαρής παρεξήγησης…».

ΑΠΟΣΥΝΑΓΩΓΟΣ. Αλλά τι χρειαζόμαστε τα επιπλέον στοιχεία όταν ακόμη και οι τίτλοι των βιβλίων του Γιάννη Σκαρίμπα («Το σόλο του Φίγκαρο», «Εαυτούληδες», «Ο ήχος του κώδωνος», «Το Βατερλώ δύο γελοίων», «Η μαθητευομένη των τακουνιών», «Βοϊδάγγελοι», «Τυφλοβδομάδα στη Χαλκίδα», «Σπαζοκεφαλιές στον ουρανό») μιλούν για το πόσο αποσυνάγωγος υπήρξε όχι μόνο μέσα στον συγκεκριμένο κοινωνικό του περίγυρο, αλλά και μέσα στον εκθειαζόμενο ως αυθαίρετο χώρο της συγγραφικής δημιουργίας. Δεν έχει παρά να θυμηθεί κανείς τίτλους βιβλίων που έχουν γράψει συνάδελφοί του της γενιάς του ’30 (αναφέρουμε μερικούς στην τύχη, «Μενεξεδένια πολιτεία», «Ασθενείς και οδοιπόροι», «Γαλήνη», «Φθινοπωρινή εξοχή», «Η καμπάνα της Αγίας Τριάδας», «Φώτα στο πέλαγος») για να συνειδητοποιήσει τη μοναχικότητα του χαλκιδαίου δημιουργού κι ότι γραμματολογικά μόνο παραμένει ενταγμένος στην περιβόητη γενιά.

Οποιες όμως συγκρίσεις, ενθουσιασμούς ή επιφυλάξεις και αν διατυπώσει κανείς για τον Σκαρίμπα, δεν μπορεί να μην υποκλιθεί σε ένα αδιαμφισβήτητο γεγονός: να μεταβάλλει το «οικογενειακό» ερέθισμα ενός περιορισμένου χώρου, όπως είναι μια μικρή επαρχιακή πολιτεία, σε ένα έναυσμα ώστε να γραφεί ένα δράμα ή μια σάτιρα που ξεπερνά, ώς έναν βαθμό, τις συνθήκες που γονιμοποιούν την έμπνευσή του. Οταν γράφει κανείς, όσο σπουδαίος και αν είναι, γράφει για να επικοινωνήσει με τους ανθρώπους του περίγυρού του. Να ζεις, λοιπόν, στη Χαλκίδα και να γράφεις σε μια γλώσσα που θα την κολάκευε κανείς ακόμη κι αν τη χαρακτήριζε ως «εξαρθρωμένη» σημαίνει ότι, κατά βάθος, η «λόξα» μπορεί να είναι στοιχείο μεγαλοφυΐας. Το δυστύχημα είναι ότι πρόκειται για κάτι που αναγνωρίζεται πάντα εκ των υστέρων, ώστε τριάντα χρόνια μετά τον θάνατο του Γιάννη Σκαρίμπα να μην υπάρχει η σχετική ετυμηγορία για τον ίδιο.