Το σύνδρομο της εμπλουτισμένης τρέλας

Το απεμπλουτισμένο ουράνιο αποτελεί τοξική ουσία εξαιτίας της ραδιενέργειας
που εκλύει. Το αναφλεγόμενο βλήμα απεμπλουτισμένου ουρανίου εκλύει ραδιενεργό
νέφος αποτελούμενο βασικά από βαριά σωματίδια α. Εισπνεόμενο μολύνει τους
πνεύμονες αρχικά και αργότερα και άλλους ιστούς και όργανα. Το νέφος
επικάθεται στο έδαφος πολύ γρήγορα και το μολύνει, όπως επίσης τα υπόγεια και
βρόχινα νερά. Εάν οι περιβαλλοντικές συνθήκες είναι σταθερές διανύει μικρή
απόσταση λόγω του βάρους του, εάν είναι ασταθείς μπορεί να ταξιδεύσει έως 120
χιλιόμετρα. Από το έδαφος εισέρχεται στη διατροφική αλυσίδα και μολύνει
χρονίως τον άνθρωπο. Από το πεπτικό σύστημα λαμβάνεται συνήθως το μεγαλύτερο
ποσοστό ραδιενέργειας. Ένα ελάχιστο ποσοστό μπορεί να απορροφηθεί κατά την
ανάφλεξη των βλημάτων από το δέρμα εάν υπάρχουν τραύματα ή εγκαύματα.
Αποθηκεύεται κυρίως στα οστά κοντά στον μυελό όπου εδρεύουν τα προγονικά
αιμοποιητικά κύτταρα. Για να ελαττωθεί στο μισό απαιτούνται 4,5 δισεκατομμύρια
χρόνια.

Σε κανονικές συνθήκες εκδηλώνονται κάθε χρόνο 6-8 νέα κρούσματα λευχαιμίας ανά
100.000 κατοίκους. Τα περισσότερα που γνωρίζουμε για τις βλαβερές δράσεις της
ιονίζουσας ακτινοβολίας στον άνθρωπο προέρχονται από έκθεση σε πολύ ισχυρές
δόσεις ακτινοβολίας, όπως έπειτα από ρίψη των βομβών στη Χιροσίμα και το
Ναγκασάκι, από πυρηνικά ατυχήματα και από την ιατρική χρήση της ακτινοβολίας.
Η επίδραση αυτή είναι δοσοεξαρτώμενη. Η χρόνια έκθεση σε μικρότερες δόσεις
ακτινοβολίας, όπως ενδεχομένως να συνέβη στο Κοσσυφοπέδιο, δεν γνωρίζουμε
επακριβώς τι είναι ικανή να προκαλέσει. Προφανώς αυτό που αναμένουμε είναι
άγνωστης έκτασης και διάρκειας απώτερες επιπλοκές, όπως καταρράκτης,
ανοσοανεπάρκεια, καρκίνοι και γενετικές διαταραχές. Επιπροσθέτως, το ουράνιο,
ως βαρύ μέταλλο, μπορεί να καθιζάνει στους νεφρούς προκαλώντας νεφρική
ανεπάρκεια. Η ακτινοβολία καταστρέφει το DNA των σωματικών και γεννητικών
κυττάρων με άμεσο ή έμμεσο τρόπο. Οι περισσότεροι άνθρωποι κατορθώνουν να
αντιμετωπίσουν τις βλάβες αυτές και παραμένουν υγιείς. Στους υπόλοιπους, όταν
η διαταραχή αφορά τα σωματικά κύτταρα, εμφανίζονται κακοήθη νεοπλάσματα
(συχνότερα λευχαιμίες και σπανιότερα καρκίνοι του πνεύμονα, του στομάχου ή του
μαστού), ενώ όταν αφορά τα αναπαραγωγικά κύτταρα τότε η γενετική βλάβη μπορεί
να μεταβιβαστεί σε επόμενη γενιά και να επιφέρει νόσο (ακόμη και νεοπλασματική
ή διαμαρτίες), πάντως σε μικρή συχνότητα. Στους προσβληθέντες οι λευχαιμίες
αρχίζουν να εμφανίζονται μετά παρέλευση πενταετίας από την έκθεση στην
ακτινοβολία, κορυφώνονται στη δεκαετία και κατόπιν ελαττώνονται. Σπανίως
μπορεί να εμφανισθούν μετά διετία. Οι υπόλοιποι καρκίνοι αναμένονται σε
διπλάσιο χρόνο. Για να επισυμβεί κακοήθης νεοπλασία φαίνεται ότι απαιτούνται
και άλλες γενετικές βλάβες πέραν αυτής που προκαλεί η ακτινοβολία. Έτσι
εξηγείται ­ μερικώς τουλάχιστον ­ το μικρό σχετικά ποσοστό εκδήλωσης και η
μεγάλη διάρκεια που μεσολαβεί. Σε μελέτες με μικρό αριθμό προσβληθέντων έχει
παρατηρηθεί αύξηση των κρουσμάτων έως και μερικές φορές. Ύστερα από δεκαετίες
παρακολούθησης 80.000 επιζώντων της Χιροσίμα και του Ναγκασάκι, το 12% όλων
των καρκίνων που εμφανίστηκαν αποδόθηκε στην τοξική δράση της ακτινοβολίας.

Τα κρούσματα λευχαιμίας Ευρωπαίων στρατιωτών δεν μπορούν επιστημονικά να
αποδοθούν προς το παρόν σε συγκεκριμένη αιτία, επειδή δεν γνωρίζουμε αν
εκτέθηκαν σε ραδιενέργεια και σε ποια δόση. Για το Κοσσυφοπέδιο τα κρούσματα
αναμένονται μετά το 2004.

Οι Έλληνες στρατιώτες στο Κοσσυφοπέδιο φαίνεται ότι δεν κυνδυνεύουν. Τα
ελληνικά στρατόπεδα βρίσκονται τουλάχιστον τρία χιλιόμετρα μακριά από σημεία
ρίψης βλημάτων απεμπλουτισμένου ουρανίου, οι στρατιώτες όταν πήγαν εκεί δεν
υπήρχε ραδιενεργό νέφος, τα τρόφιμα και το πόσιμο νερό προέρχονται εξ αρχής
από την Ελλάδα. Επομένως δεν είχαν την ευκαιρία να εισπνεύσουν ή να καταπιούν
ραδιενέργεια, εάν υπήρξε τέτοια, στις περιοχές των στρατοπέδων. Οι πρώτες
μετρήσεις ενισχύουν την άποψη αυτή. Παρ’ όλα αυτά, χρειάζονται πολλές και
συστηματικές μετρήσεις στην επίμαχη περιοχή, σε συνδυασμό με μεγάλες
επιδημιολογικές μελέτες γηγενών και όσων πέρασαν από εκεί, με απρόσκοπτη τη
χρηματοδότησή τους. Η ανθρωπότητα πρέπει να μάθει για να προστατευτεί
καλύτερα. Ας αρχίσουμε με αυτό και την άμεση απαγόρευση της χρήσης
απεμπλουτισμένου ουρανίου.

Ο Αχιλλέας Αναγνωστόπουλος είναι διευθυντής Αιματολογικής Κλινικής και
Μονάδας Μεταμόσχευσης Μυελού Οστών Νοσοκομείου Γεώργιος Παπανικολάου.