Οι σφαγές υπάρχουν στη φαντασία των δημοσιογράφων

Οι ρεπόρτερ εμφανίζονταν έτοιμοι να πιστέψουν οτιδήποτε θα μπορούσε να
σκιαγραφήσει τους Σέρβους σαν τέρατα

Πολεμική προπαγάνδα. Η δράση του εχθρού παρουσιάζεται πάντα ως εγκληματική για να γίνεται πιο μισητός

Αν η ιστορία είναι οδηγός, τότε πολλές ιστορίες θηριωδίας από το Κοσσυφοπέδιο,
που κυριάρχησαν στα μέσα μαζικής ενημέρωσης από τη λήξη του πολέμου, θα
αποδειχθούν ψευδείς. Γραμμένες και βιντεοσκοπημένες από τους
αυτοαποκαλούμενους «ανταποκριτές μαζικού τάφου», ίσως προσωρινά να φέρουν την
ανατριχιαστική αίσθηση της αλήθειας: έπειτα από όλα, μαζικοί τάφοι αναντίρρητα
βρέθηκαν. Κάποιες από τις ιστορίες είναι πιθανόν να είναι πράγματι αληθινές,
πολλές όμως θα εξαφανιστούν όταν ερευνηθούν.

Επινοήσεις

Όταν τα πάθη καταλαγιάσουν ­ όπως όλοι ελπίζουν ότι θα συμβεί ακόμη και στα
ασίγαστου μίσους Βαλκάνια ­ ίσως ακόμη και να ακούσουμε τις εξομολογήσεις
αυτών που τα επινόησαν. Τα επινόησαν; Στην περίπτωση του Κοσσυφοπεδίου, τα
μυθεύματα θα είναι έργο όχι των Βρετανών δημοσιογράφων, αλλά αυτών που τους
τροφοδότησαν με πληροφορίες. Στον πόλεμο των Μπόερ, πάντως, ο βρετανικός Τύπος
επινόησε εκατοντάδες ιστορίες θηριωδίας.

Ηθοποιοί

Ήταν όλα φτιαγμένα, τραβηγμένα από τη φαντασία των δημοσιογράφων και
αποδίδονταν περισσότερο πιστευτά από τους καλλιτέχνες στην πατρίδα, που
ειδικεύονταν στα σχέδια ωμότητας. Η επίθεση κατά των εγκαταστάσεων του Ερυθρού
Σταυρού θεωρήθηκε ότι άξιζε να βιντεοσκοπηθεί και όταν παρουσιάστηκε ως
πραγματικό ντοκουμέντο, προκάλεσε οργή εναντίον των φρικτών Μπόερ. Στην
πραγματικότητα, επρόκειτο για νούμερο ηθοποιών στο Χάμπστιντ Χιθ.

Αν όμως θέλουμε να εξετάσουμε τις ψευδείς ιστορίες θηριωδίας στην πιο ύπουλη
μορφή τους, τότε πρέπει να δούμε την Επιτροπή Μπράις στον Πρώτο Παγκόσμιο
Πόλεμο. Αν καθώς θα διαβάζετε, οι παραλληλισμοί με το Κοσσυφοπέδιο σάς
φαίνονται έντονοι, αυτό συμβαίνει επειδή έτσι είναι.

Μια επιτροπή από δικηγόρους και ιστορικούς, της οποίας ηγείτο ο Λορντ Μπράις,
ένας πρώην πρεσβευτής στις Ηνωμένες Πολιτείες, παρήγαγε ένα ρεπορτάζ, το οποίο
δήλωνε ότι οι Γερμανοί συστηματικά βιαιοπραγούσαν, δολοφονούσαν, χτυπούσαν,
και βίαζαν αθώους άνδρες, γυναίκες και παιδιά στο Βέλγιο.

Το ρεπορτάζ έδινε σκανδαλιστικές λεπτομέρειες για το πώς Γερμανοί αξιωματικοί
και άνδρες είχαν βιάσει 20 νεαρές Βελγίδες στην αγορά της Λιέγης, πώς οκτώ
Γερμανοί στρατιώτες έσφαξαν με τις μπαγιονέτες τους ένα δίχρονο κορίτσι και
πώς ένας άλλος έκοψε τα στήθη μιας μικρής χωρικής.

Η αλήθεια

Η υπογραφή του Μπράις πρόσθεσε σημαντική βαρύτητα στο ρεπορτάζ και όταν οι
αποκαλύψεις του δημοσιεύθηκαν σε όλο τον κόσμο, έγιναν πιστευτές ευρέως. Στην
πραγματικότητα, οι Γερμανοί διέπραξαν ωμότητες στο Βέλγιο, όχι όμως στον βαθμό
που τις περιέγραφε ο Μπράις. Μόνο μετά το τέλος του Πολέμου, όταν πλέον δεν
ενδιέφερε, άρχισε να αναδύεται η αλήθεια. Ο Μπράις δεν είχε μιλήσει ούτε με
έναν μάρτυρα. Το ρεπορτάζ στηριζόταν σε 1.200 καταθέσεις, κυρίως από Βέλγους
πρόσφυγες στη Βρετανία, καθ’ υπαγόρευση σε δικηγόρους. Κανείς από τους
μάρτυρες δεν κατέθεσε ενόρκως και τα στοιχεία τους έγιναν αποδεκτά επειδή
πρόσωπο με πρόσωπο τα αποκάλυψαν. Και παρ’ όλο που οι καταθέσεις τους θα
έπρεπε να αρχειοθετηθούν στο υπουργείο Εσωτερικών, ως το τέλος του Πολέμου
είχαν μυστηριωδώς εξαφανιστεί.

Τελικά, το 1922, με το ρεπορτάζ του Μπράις να δέχεται επικριτικά σχόλια ως
βρετανική προπαγάνδα, η βελγική κυβέρνηση συγκρότησε Επιτροπή Έρευνας. Δεν
στάθηκε δυνατό να επιβεβαιώσει ούτε μία από τις μεγάλες θηριωδίες που
αναφέρονταν στο ρεπορτάζ.

Προκειμένου να συνεχιστεί ο πόλεμος, για να νικήσει η Βρετανία, οι Βρετανοί
πολίτες έπρεπε να μάθουν να μισούν τους Γερμανούς όπως ποτέ δεν μίσησαν άλλους.

Αποδείξεις

Η ιστορία περί θηριωδίας είναι ένας δοκιμασμένος τρόπος για την πρόκληση
μακροχρόνιας έχθρας.

Αυτό ακριβώς έγινε στο Κοσσυφοπέδιο. Ο πρόεδρος Μιλόσεβιτς, από ορθολογιστής
ηγέτης με τον οποίο η Δύση θα μπορούσε να κάνει μπίζνες, έγινε ένας νέος
Τζένγκις Χαν, κυρίως ένας νέος Χίτλερ.

Ολοκαύτωμα

Έτσι, όλοι αυτοί στην κυβέρνηση που υποστήριξαν τον πόλεμο του ΝΑΤΟ, από τον
πρωθυπουργό και κάτω, άρχισαν να καρυκεύουν τους λόγους τους με εκφράσεις όπως
«ολοκαύτωμα» και «γενοκτονία» (με ποιου συμβουλή αναρωτιέται κανείς;) έως ότου
εδραιώθηκε η ιδέα ότι ο νέος Χίτλερ, ο Μιλόσεβιτς, ήταν ένοχος όχι μόνο για
θηριωδίες αλλά για γενοκτονία εναντίον των Κοσοβάρων Αλβανών και ότι ένα νέο
Ολοκαύτωμα τελούσε υπό δημιουργία.

Ο Ντον Μακ Κέι της «Μίρορ» εργάστηκε για μια ιστορία με αναφορά σε «φούρνους
τύπου Άουσβιτς» που μπορεί να χρησιμοποιήθηκαν σε ένα σερβικό ορυχείο χαλκού,
για να καούν πτώματα αλβανοφώνων. Μπορεί όμως και να μην έγινε, αν και ο
τίτλος δεν είναι ανάλογος: «Χίλια πτώματα κάηκαν σε φούρνους ορυχείου».

Η κίβδηλη σύνδεση Κοσσυφοπεδίου με τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο όχι μόνο αναθέρμανε
το πάθος του έθνους για αγώνα και μας θύμισε την ωραιότερη στιγμή μας, αλλά
κατέστησε αδύνατο γι’ αυτούς που ένιωθαν αηδιασμένοι, ανήσυχοι ή γεμάτοι
αμφιβολίες για τον πόλεμο, να ξεσπάσουν διαμαρτυρόμενοι, χωρίς να κατηγορηθούν
για «ενδοτικότητα» (σκιές Τσάμπερλεν) ή ακόμη χειρότερα για άρνηση του
Ολοκαυτώματος (σκιές νεοναζισμού).

Συγκεχυμένα

Όσο ο πόλεμος συνεχιζόταν και οι Βρετανοί δημοσιογράφοι είχαν ελάχιστη
πρόσβαση στο Κοσσυφοπέδιο, οι ιστορίες θηριωδίας περιορίζονταν στις κατηγορίες
για «εθνική εκκαθάριση». Είναι ένας συγκεχυμένος και άσχετος όρος. Ο Τιμ Άλεν
του London School of Economics έγραψε στο «The Media of Conflict» ότι όλοι οι
πόλεμοι είναι εθνικιστικοί πόλεμοι. Έτσι, υποθετικά, όλοι οι νικητές θα
μπορούσαν να κατηγορηθούν για εθνικές εκκαθαρίσεις.

Όταν ο πόλεμος τελείωσε, το ΝΑΤΟ ήταν δικαιολογημένα ανήσυχο να αποκαλύψει
στοιχεία για θηριωδίες Σέρβων στο Κοσσυφοπέδιο. Αν δεν υπήρχε κανένα, τότε όλο
το οικοδόμημα πάνω στο οποίο στήριξε τον πόλεμό του θα κατέρρεε. Ευτυχώς, τα
μέσα μαζικής ενημέρωσης στρατιωτικοποιημένα σε βαθμό άγνωστο από τον Β’
Παγκόσμιο Πόλεμο, ήθελαν διακαώς να βοηθήσουν.

Ομάδες δυσαρεστημένων ανταποκριτών πολέμου συναγωνίζονταν η μία την άλλη στο
Κοσσυφοπέδιο με μια ιστορία στο μυαλό τους ­ Θηριωδίες. Ποιος θα έβρισκε τη
μεγαλύτερη και τη χειρότερη; Το υπουργείο Άμυνας, για να τους βοηθήσει, είχε
ετοιμάσει ακόμη και χάρτη που διευκρίνιζε πιθανά σημεία μαζικών τάφων.

Ο Κρις Μπερντ της «Γκάρντιαν» προσεγγίστηκε στον δρόμο από έναν Αλβανό «με την
όψη πορνογράφου». Ο άντρας ψιθύρισε: «Il y a un massacre pas loin d’ici». Και
όταν κανείς δεν εντυπωσιάστηκε, πρόσθεσε έντονα: «Είκοσι πτώματα χωρίς κεφάλια».

Σε αυτό το ανακάτεμα για ιστορίες θηριωδίας, η συνετή σκέψη χάθηκε. Οι
ρεπόρτερ εμφανίζονταν έτοιμοι να πιστέψουν οτιδήποτε θα μπορούσε να
σκιαγραφήσει τους Σέρβους σαν τέρατα. Μια βάση που χρησιμοποιείτο από τη
σερβική αστυνομία περιγράφηκε ως χώρος βασανιστηρίων. Όμως τα στοιχεία φάνηκαν
μάλλον στημένα. Κανένας ρεπόρτερ δεν ρώτησε γιατί η σερβική αστυνομία ξόδεψε
τρεις μέρες καίγοντας όλα τα αρχεία της ­ η τηλεόραση μάς έδειξε το βουνό από
τις στάχτες ­ αλλά δεν είχε καρό να μεταφέρει τα φερόμενα ως εγκληματικά
εργαλεία βασανιστηρίων.

Οι τάφοι

Οι μαζικοί τάφοι δεν αποκαλύπτουν τίποτα. Πώς πέθαναν οι άνθρωποι που βρέθηκαν
εκεί; Ιατροδικαστικά στοιχεία μπορεί να δίνουν απαντήσεις, αλλά ακόμη και σ’
αυτήν την περίπτωση, είμαστε μακριά από την απόδειξη που θα μπορούσε να
στοιχειοθετήσει δίκη για φόνο σε βρετανικό δικαστήριο. Οι αλβανόφωνοι μάρτυρες
μπορεί να λένε την αλήθεια, αλλά το να αναμεταδίδονται αυτά που λέγονται και
το να βλέπει κανείς πώς στέκει η ιστορία έπειτα από ενδελεχή έρευνα, είναι
διαφορετικά πράγματα.

Μυστικές υπηρεσίες

Κάποιοι δημοσιογράφοι επικαλέστηκαν πηγές για τις ιστορίες τους. Λίγες με
εντυπωσίασαν. Η Μάτζι Ο’ Κέιν της «Γκάρντιαν» είναι λάτρης του «… σύμφωνα με
πηγές των μυστικών υπηρεσιών». Θα μας πει, όταν πλέον δεν θα ενδιαφέρει, ποιοι
είναι αυτοί; Άλλοι αποδίδουν τις ιστορίες τους στο ΝΑΤΟ ή σε στρατιωτικό
εκπρόσωπο. Αυτές δεν με εντυπωσιάζουν καθόλου. Στο Κοσσυφοπέδιο, τα μέσα
ενημέρωσης τείνουν να πιστέψουν οτιδήποτε τους λέει ο στρατός, γιατί ο στρατός
έχει κλέψει την υψηλή ηθική, ισχυριζόμενος ότι είναι εναντίον του πολέμου.
Βομβαρδίζει στο όνομα της ειρήνης, για να σώσει ή να απελευθερώσει, έτσι αυτοί
που αντιτίθεται είναι οι πολεμοκάπηλοι, οι ενδοτικοί, οι ναζί.

Οι Γκούρκα

Ήταν συναρπαστικό να παρακολουθείς τον Βρετανό εκπρόσωπο του στρατού να δίνει
συνέντευξη για τον θάνατο των δύο Γκούρκα. Προσπάθησε να αποφύγει να
παραδεχθεί ότι οι άνδρες πέθαναν ενώ εργάζονταν για την εξουδετέρωση μιας
βόμβας του ΝΑΤΟ, ώστε να μην φέρει σε δύσκολη θέση τον πρωθυπουργό του, ο
οποίος κατηγόρησε για τους θανάτους τους Σέρβους. Στο μεταξύ, όπως φαίνεται,
έχουν αρχίσει τα εγκλήματα πολέμου των αλβανοφώνων εναντίον των Σέρβων. Πώς θα
μεταδοθούν; Η δογματική δημοσιογραφία, χωρίς να αφήνει περιθώριο για
ειλικρινείς αμφιβολίες, καμία ευκαιρία για το κοινό να σχηματίσει τη δική του
εικόνα, μάς έφερε στο σημείο που ακόμη και το να εκφράσουμε την παραμικρή
ένσταση για την τελευταία ιστορία θηριωδίας ή να εκδηλώσουμε την πιο «ελαφριά»
διαφωνία με την πολιτική που ασκεί η Βρετανία στο Κοσσυφοπέδιο, θεωρείται
σχεδόν προδοσία, όχι απλώς μη πατριωτική, αλλά ανήθικη.

Λυπηρές μέρες, αλλά αν νιώθετε όπως εγώ, ότι η αλήθεια, ο πιο κακοποιημένος
και εκτοπισμένος πρόσφυγας, έχει βαριά ευθύνη, να θυμάστε ότι ακόμη και η
Επιτροπή Μπράις τελικώς ξεσκεπάστηκε. Έτσι, πάρτε κουράγιο.

Ο Philip Knightley είναι συγγραφέας του βιβλίου «The First Casualty» ­
μια ιστορία για τον πόλεμο, τους ανταποκριτές και την προπαγάνδα.