Ολο και πιο χαμηλά
Δεν χρειαζόταν να έχει επαναλάβει σε πολλά κείμενά του ο ποιητής Νίκος Εγγονόπουλος μια φράση του Πολ Σεζάν για να στριφογυρίζει εδώ και χρόνια στο μυαλό μας, όπως ζούμε τόσο τη διάψευση του πρώτου σκέλους της, όσο και την ακόμη δραματικότερη αντίστοιχη του δεύτερου. Τι λέει η φράση αυτή; «Ο καλλιτέχνης πρέπει να ανεβαίνει ψηλά, αλλά ο άνθρωπος πρέπει να μένει στην αφάνεια».
Δεν μπορεί να ξέρει κανείς τι ακριβώς υποχρέωσε τον σπουδαίο αυτό ζωγράφο να τη διατυπώσει, αν δηλαδή προαισθανόταν τι πρόκειται να συμβεί και ήθελε ενδεχομένως να προλάβει μια τόσο καταστροφική ανατροπή, όσον αφορά το περιεχόμενο αυτής της σχεδόν αποφθεγματικής ρήσης, ή ήταν ένας «λόγος» που θα διατυπωνόταν, έτσι ή αλλιώς, ως ένα υψηλής ηθικής και καλλιτεχνικής τάξεως αξίωμα.
Πιθανότερη μοιάζει η δεύτερη εκδοχή, καθώς εντελώς ανύπαρκτη στην εποχή του Σεζάν η διάχυση των μέσων επικοινωνίας, όπως έχει συντελεστεί στη δική μας, επόμενο ήταν μόνο φόβο να μην αισθάνεται κανείς ως προς μια συνέχεια που, ακόμα και αν θα τη χαρακτήριζε κανείς ως κατάπτωση, θα μπορούσε να είχε απόλυτα δίκιο.
Θα παρέμενε κάτι απλώς εκνευριστικό ή επιλήψιμο, αν μαζί με τον καλλιτέχνη που «ανεβαίνει ψηλά» επέλεγε ο ίδιος, αντί για την «αφάνεια», να γίνεται γνωστός και ως άνθρωπος. Η απόσταση όμως, όπως έχει δημιουργηθεί στην εποχή μας, με την τελευταία εννοημένη ως μια το λιγότερο εξηκονταετία, το να μαθαίνουμε δηλαδή τα πάντα για τον άνθρωπο, ενώ για τον καλλιτέχνη να μη γνωρίζουμε συχνά παρά ελάχιστα, ή και τίποτε, δεν είναι απλά αγεφύρωτη, είναι κυριολεκτικά μια άβυσσος. Βέβαια όταν έλεγε ο Σεζάν για τον καλλιτέχνη που «πρέπει να ανεβαίνει ψηλά» θα εννοούσε σίγουρα τους ομοτέχνους του, τους ζωγράφους.
Δεν είναι όμως αυτός λόγος να μη διευρύνουμε την ήδη διευρυμένη από καταβολής κόσμου έννοια του «καλλιτέχνη», έτσι ώστε να περιλάβουμε μέσα της και τους συγγραφείς, τους μουσικούς, τους αρχιτέκτονες, τους τραγουδιστές, τους σκηνοθέτες, τους ηθοποιούς, τους γλύπτες. Και να συνομολογήσουμε ότι, αν όχι όλες, οι περισσότερες τουλάχιστον τάξεις αυτών των δημιουργών, όταν έρθει η ώρα να εκτιμηθούν τελεσίδικα, ο μελετητής, ο ερευνητής, ο ιστορικός θα έχει στα χέρια του μια τέτοια πλησμονή ακραιφνώς βιογραφικών στοιχείων, ώστε εύλογα να υποψιάζεται κανείς πως, αν επιχειρήθηκε το οποιοδήποτε έργο, ήταν για να ανέβει ψηλά ο άνθρωπος, χωρίς να ενδιαφέρει αν ο καλλιτέχνης θα μένει στην «αφάνεια».
Αν υπάρχει κάτι ακόμα πιο αξιοπερίεργο και αξιερεύνητο σε αυτή την κατάσταση, είναι πώς είναι δυνατόν να αναγνωρίζει κανείς, όσο σπουδαίος κι αν λογαριάζεται, ότι σε μια εποχή που παράγει τόσο πολλά, χωρίς να συνυπολογιστούν όσα μας έχει κληροδοτήσει το παρελθόν και παραμένουν ακόμα «εν κινήσει» – ευτυχώς –, μπορεί να ενδιαφέρει, διεκδικώντας ακόμη και μια ολιγόλεπτη προσοχή, αν ήταν ένας μεγάλος έρωτας αυτός που τον έκανε να επιλέξει την οποιαδήποτε τέχνη συμβαίνει να ασκεί ή, αν και άθεος, τον συγκινεί να συχνάζει σε ταπεινά ξωκλήσια.
Χωρίς να αντιλαμβάνονται ότι με τον τρόπο αυτό την καταγγελλόμενη από τους ίδιους αδιαφορία των άλλων για το έργο τους την κάνουν ακόμα μεγαλύτερη, αφού και όταν δεν απευθύνεσαι σε φύσει και θέσει κουτσομπόληδες, η αμετουσίωτη βιογραφική λεπτομέρεια παραμένει πάντα πιο συναρπαστική σε σχέση με τη διαδικασία για τη δημιουργία του ίδιου του έργου τέχνης.
Ταυτισμένος συνήθως μέσα μας ο καλλιτέχνης, όποια κι αν είναι η τέχνη του, με την έννοια της διάρκειας, η λατρεία του για το εφήμερο, καθώς την απεικονίζει η εξιστόρηση περιστατικών που είναι ίδια ακριβώς με όσα έχουν συμβεί σε εκατομμύρια άλλους, χωρίς κανείς τους ποτέ να διανοηθεί να τα εκθέσει στην «αγορά», αντίθετα, όσο περισσότερο τα μοιράζονται με τον εαυτό τους, τόσο πιο ευτυχείς νιώθουν, έχει σαν αποτέλεσμα να συκοφαντεί ο καλλιτέχνης τον ίδιο του τον εαυτό, αλλά και το ίδιο του το έργο, καθώς το τελευταίο παρουσιάζεται ως ανάπηρο αφού χρειάζεται τη διακόσμηση του αυτοβιογραφικού λόγου για να πείσει και να συγκινήσει.














