ΤΕΤΑΡΤΗ ΕΝΤΟΛΗ

Δημήτρης Γαρρής στα «ΝΕΑ»: Η τελευταία πετυχημένη ελληνική εξέγερση

Ο νέος ιστορικός, με πεδίο του το αντιδικτατορικό κίνημα, θέτει έναν μοντέρνο αναστοχασμό πάνω στα αντιστασιακά γεγονότα μέσα στην Επταετία αλλά και σε πρόσωπα όπως ο ήρωας Αλέκος Παναγούλης

6 λεπτά

Ερευνώντας την ιστορία του αντιδικτατορικού κινήματος, τι θεωρείτε πως διατηρεί ζωντανή (ακόμη και έκθετη σε ερμηνείες) την τομή του Πολυτεχνείου και της Νομικής του ’73;

Το γεγονός ότι το Πολυτεχνείο υπήρξε η τελευταία πετυχημένη εξέγερση στη σύγχρονη ελληνική Ιστορία. Η εξέγερση είναι μια στιγμή πύκνωσης του ιστορικού χρόνου και ταυτόχρονα μια φωτοβόλος λάμψη που διαρρηγνύει και αναδιατάσσει το ιστορικό συνεχές.

Το Πολυτεχνείο, με τη μαζικότητά του και φυσικά με την αιματηρή καταστολή της εξέγερσης με 26 επιβεβαιωμένους επώνυμους νεκρούς και εκατοντάδες τραυματίες, απονομιμοποιεί ανεπίστρεπτα τη Χούντα. Γυρίζει τούμπα την κλεψύδρα και δρομολογεί την πολιτειακή μεταβολή, την έλευση της δημοκρατίας του επόμενου καλοκαιριού.

Με τους όποιους κινδύνους της εκ των υστέρων γνώσης, μετά το Πολυτεχνείο του ’73 σε οκτώ μήνες έρχεται η δημοκρατία. Αντίθετα, η μόνη άλλη στιγμή από το 1973 έως σήμερα, η οποία αξιώνει την εννοιολογική οροθέτησή της ως εξέγερση είναι ο Δεκέμβρης του 2008. Μετά τον Δεκέμβρη του 2008, σε ενάμιση χρόνο έρχεται το πρώτο μνημόνιο και η σκληρή λιτότητα της οικονομικής κρίσης.

Είναι μια ιστορική περίοδος αυτή του 1967-74 ανοιχτή σε ερμηνείες και αναθεωρήσεις, ακόμη και σε μια λογική γκρεμίσματος των «αριστερών μυθευμάτων» γύρω από αυτή, όπως συχνά λένε συντηρητικές δυνάμεις;

Ναι, είναι. Και αυτό κατ’ αρχάς είναι φυσιολογικό, αναμενόμενο, και συμβαίνει σχεδόν για κάθε ταραγμένη περίοδο της σύγχρονης Ιστορίας. Η αναθεώρηση, ενώ στην Ιστορία ως έννοια έχει πολιτογραφηθεί αρνητικά, δεν είναι εκ προοιμίου και πάντα κακή.

Μόνο μέσα από την επανεξέταση, την αναμόχλευση και την επανερμηνεία επί τη βάσει έρευνας βαθαίνουν και προχωρούν η γνώση και η κατανόησή μας για το παρελθόν.

Ωστόσο, συγκεκριμένα για το Πολυτεχνείο, επιτρέψτε μου να αμφισβητήσω ποιας πλευράς είναι τα «μυθεύματα». Για παράδειγμα, μύθος, αγαπημένος της Ακρας Δεξιάς, είναι ότι στο Πολυτεχνείο δεν υπήρξαν νεκροί. Αλλος μύθος, ούτε αυτός αριστερός, διατυπωμένος στον δημόσιο λόγο μάλλον από τα Δεξιά, είναι ότι το Πολυτεχνείο προκάλεσε την ανατροπή του Παπαδόπουλου από τον σκληρότερο Ιωαννίδη κι έτσι, με έναν μαγικό τρόπο χρεώνεται η εθνική τραγωδία της Κύπρου στην εξέγερση.

Και το πρώτο περί μη ύπαρξης νεκρών και το δεύτερο περί αιτιώδους σχέσης Πολυτεχνείου και Κύπρου έχουν αμετάκλητα αναιρεθεί από συστηματικές ιστορικές έρευνες και αδιάψευστα τεκμήρια. Αρα, τελικά συμφωνώ, είναι ωφέλιμο οι μύθοι να γκρεμίζονται.

Με αφορμή τα πενήντα χρόνια (2023) αλλά και σήμερα, 53 χρόνια από το Πολυτεχνείο, παρατηρούμε μια άνθηση στη βιβλιογραφία με μαρτυρίες πρωταγωνιστών αλλά και μελέτες για τους νεκρούς της εξέγερσης ή και όλης της Επταετίας (Δημήτρης Βεριώνης, Ιερώνυμος Λύκαρης, Λεωνίδας Καλλιβρετάκης). Τι κρατάει ζωντανό το ενδιαφέρον;

Κατ’ αρχάς, οι μύθοι και οι ατεκμηρίωτες δοξασίες απαιτούν απάντηση. Αυτό, νομίζω, ότι αποτελεί ένα κοινό αφετηριακό σημείο, ένα μείζον κίνητρο για τη συγγραφή, τόσο των ιστορικών μελετών όσο και των αυτοβιογραφικών μαρτυριών, οι οποίες συχνά λειτουργούν ως αλληλοσυμπληρούμενες ψηφίδες του ίδιου μωσαϊκού.

Παράλληλα, οι επέτειοι, και δη οι στρογγυλές, όπως η προ τριετίας πεντηκονταετηρίδα της εξέγερσης, λειτουργούν συνηθέστατα ως αφορμή για συνέδρια, εκδόσεις, αφιερώματα, εν γένει για ενθύμηση και αναστοχασμό. Μια σκέψη σε ό,τι αφορά τα πράγματι αρκετά αυτοβιογραφικά κείμενα από ανθρώπους της γενιάς του Πολυτεχνείου.

Μου αρέσει πολύ η παρομοίωση της γενιάς με «αυτοσχέδια χορωδία», την οποία χρησιμοποιούν η Χαρά Κορτέση-Δαφέρμου και η Μαριάννα Τζιαντζή στην εισαγωγή του πρόσφατα εκδομένου συλλογικού τόμου «Τότε και τώρα: Από τη λάμψη του Πολυτεχνείου στο ημίφως του σήμερα-34 φωνές».

Μια χορωδία, η οποία δεσμεύεται να συνεχίζει να τραγουδά, όσο μικρόνοες σημερινοί αξιωματούχοι πασχίζουν με απαγορευτικές, αυταρχικές εξαγγελίες περί ενός περίκλειστου, κολοβωμένου κι αποστειρωμένου εορτασμού να κόψουν το αγκάθι του Νοέμβρη.

Πώς εσείς αποφασίσατε να ασχοληθείτε με την περίοδο ως ιστορικός και γιατί επιλέξατε να φωτίσετε το πορτρέτο του Αλέκου Παναγούλη ειδικά («Ο τελευταίος ήρωας», εκδ. Θεμέλιο);

Πέρα από την προτίμησή μου στη σύγχρονη Ιστορία, μου ασκούν μια ιδιαίτερη γοητεία οι άνθρωποι της δράσης, της πράξης.

Ο Παναγούλης αναμφίβολα ήταν τέτοιος. Παράλληλα, ο Παναγούλης υπήρξε αγαπημένος ήρωας δύο σημαντικών, και συγχρόνως μεταξύ τους διαφορετικών, ανθρώπων στην ζωή μου, του πατέρα μου, Γιώργου Γαρρή, και του καθηγητή μου, Βαγγέλη Καραμανωλάκη.

Οταν το συνειδητοποίησα, θέλησα μέσα από την έρευνα να προσπαθήσω να καταλάβω πώς φτιάχνεται ένας ήρωας. Πώς φτάνει κάποιος μέσα σε μια σύντομη, μόλις 37 ετών, ζωή να συναιρέσει στο πρόσωπό του τόσους ετερόκλητους χαρακτηρισμούς, όπως «λιποτάκτης», «προβοκάτορας», «αγωνιστής», «καταδικασμένος δις εις θάνατον», «δραπέτης», «τυραννοκτόνος», «βουλευτής – τιμωρός», «ήρωας» και τελικά να καταλήξει άγαλμα στην Πανεπιστημίου;

Πώς ένας επιστήμονας μπορεί με σοβαρή μεθοδολογία, να αναπαραστήσει ένα σύμβολο σαν τον Παναγούλη χωρίς να ενσκήψει σε πιθανώς υπερβολικές αφηγήσεις, αλλά καδράροντάς τον μέσα στο πλαίσιο του ατομικού ήρωα;

Η ηρωοποίηση είναι μια ιστορική διαδικασία. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα με την πάροδο του χρόνου να μεταβάλλεται ανάλογα με τις εκάστοτε ανάγκες και τα επίδικα κάθε εποχής, τα οποία ανασημασιοδοτούν το σύμβολο «Παναγούλης».

Σε σχέση με τη μεθοδολογία, εξ ανάγκης αφαιρετικά, σημαντικό είναι να στέκεσαι έντιμος απέναντι στις πηγές σου, να μην αποκρύπτεις ή υποβαθμίζεις εκείνα που δεν σου αρέσουν και παράλληλα, να είσαι διατεθειμένος και εσύ ο ίδιος μέσα από τη διαδικασία της έρευνας να μετατοπιστείς. Η έρευνα, περισσότερο από επιβεβαίωση των ήδη παραδεδεγμένων, προσφέρεται για αμφισβήτηση και μετατόπιση.

Πράγματι, στο διάστημα 13 ετών που εξετάζω στο βιβλίο, η ηρωοποίηση του Παναγούλη διέρχεται από τουλάχιστον τρεις περιόδους με διαφορετικά ποιοτικά χαρακτηριστικά. Εκείνο που θα αρκεστώ να σημειώσω εδώ είναι ότι, ενώ ηρωικότητα αποδιδόταν στον Παναγούλη ήδη όσο ο ίδιος βρισκόταν εν ζωή, ο αδόκητος και μυστηριώδης θάνατός του, την Πρωτομαγιά του 1976, διαδραμάτισε κρίσιμο και ενισχυτικό ρόλο στην παραπέρα κραταίωση της ηρωικής του εικόνας.

Η εποχή της Δικτατορίας των Συνταγματαρχών, πέραν των εξεγερσιακών τομών όπως το Πολυτεχνείο ή τις δύο Νομικές, είχε κι άλλες στιγμές όπως το Κίνημα του Ναυτικού, την ιστορία της Γυάρου ή της Λέρου, τους εθνοτοπικούς συλλόγους των φοιτητών, το πολιτισμικό ρεύμα των μπουάτ, τα κινήματα όπως αυτό των Μεγάρων κ.ά. Ποια θεωρείτε τα πιο υποφωτισμένα σημεία – στιγμές;

Για να μπορέσουμε να εντοπίσουμε τα λιγότερο ερευνημένα σημεία, μας βοηθά μια επισκόπηση των ερευνών που έχουν γίνει. Για παράδειγμα, το πρόσφατο βιβλίο του Ευγένιου Ματθιόπουλου για το αντιδικτατορικό φοιτητικό κίνημα στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών, μας δείχνει ότι χρειαζόμαστε τέτοιες δουλειές, που να εξετάζουν την ανάπτυξη και τις δράσεις του αντιδικτατορικού φοιτητικού κινήματος σε κάθε σχολή, στην Ιατρική, στη Νομική, στη Φιλοσοφική κ.ο.κ.

Επίσης, το βιβλίο του Πολυμέρη Βόγλη για τη δυναμική αντίσταση απέναντι στη Χούντα μάς δίνει έναν πολύ κατατοπιστικό χάρτη για τις οργανώσεις που μετέρχονταν δυναμικά μέσα στο αντιδικτατορικό τους ρεπερτόριο, όπως εκρήξεις βομβών σε συμβολικούς στόχους.

Παράλληλα, όμως, μας βοηθά να συνειδητοποιήσουμε πόσο πολύ έχουμε ανάγκη μελέτες για την ιστορία κάθε ξεχωριστής αντιδικτατορικής οργάνωσης, όπως π.χ. της Δημοκρατικής Άμυνας, του Ρήγα Φεραίου, του ΠΑΜ, κ.ά. Τέλος, μια πτυχή που αξίζει να ερευνηθεί περισσότερο είναι τι συνέβαινε στην αντιδικτατορική αντίσταση έξω από την Αθήνα. Κλείνοντας, η κατανοητή και δίκαιη κυριαρχία του Πολυτεχνείου στη σχετική με τον αντιδικτατορικό αγώνα βιβλιοπαραγωγή έχει ως συνέπεια η αντίσταση των πρώτων ετών της Χούντας συχνά να υποτιμάται.

Go Deeper

Πολυτεχνείο

Επόμενο άρθρο

Google news

Ακολουθήστε tanea.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Σχετικά άρθρα

Τα Νεότερα

  1. Ζεφύρι: Πώς εγκλωβίστηκε ο 44χρονος πυροσβέστης – Η φιάλη που σφήνωσε και η πενταπλάσια ποσότητα αιθάλης που εισέπνευσε ο 23χρονος
  2. Τροχαίο στη λεωφόρο Ποσειδώνος: Μεγάλες καθυστερήσεις στην κατεύθυνση προς Πειραιά
  3. Εξαφάνιση Γιου Τινγκ: Τι κατέγραψαν οι κάμερες ασφαλείας μία ημέρα πριν την εξαφάνιση της

Πιο Σχολιασμένα

Πιο Διαβασμένα

Cookies